The Cilician Mount Ararat - Vahe H. Apelian

The Cilician Mount Ararat

Vahe H. Apelian

              Much like Mount Ararat, Gassios Ler  (Կասիոս Լեռ) has been a silent witness to the lives of the Kessabtsis since the original inhabitants set foot at the mountain slope. The mountain rises from the Mediterranean Sea shore and flanks Kessab in the north. It commands a majestic view to the traveler approaching Kessab. Gassios Ler may very well be regarded as the Cilician version of Turkish-occupied Mount Ararat.
 

Ler in Armenian means mountain. The Armenian name of the mountain, Gassios, is thought to have evolved from Cassius. Syria was once a Roman province and several “Cassius”s were governors of Syria. Although the Kessabtsis refer to the mountain as Gassios Ler, its official name in Arabic is Jabal Aqra ("Bare Mountain") because of its sparse vegetation. Its summit is approximately 1,800 metres (5,000 ft) and commands a magnificent view of the Mediterranean, Moussa Ler of the famed Forty Days of Mussa Dagh by Frantz Werfel and parts of the historical Antioch through which Apostle Paul traversed, spreading Christianity.

The very first stamps of the new  Republic of Armenia depicted Mount Ararat even though the mountain is in Turkey. Much like Mount Ararat, Gassios Ler is part of Turkey as well. However, the Kessabtsis continue to relate to it as their own. Historically, it was part of Armenian Cilicia. The mountain, along with parts of the region (Sanjak of Alexandretta), including part of the Kessab, was annexed to Turkey in 1938-1939. Present-day Kessab was incorporated into Syria, thanks to the appeals of the local Armenians to the European powers. It is claimed that Cardinal Aghajanian played a decisive role in securing present-day Kessab as a remnant of the historical Cilicia. Kessab retains its Armenian inhabitants to this day, while the rest of Cilicia is depopulated of its once-thriving Armenian population.
 

Up to its annexation to Turkey and once a year, on the Sunday nearest to August 15, Kessabtsis used to go on pilgrimage to the ancient ruins on the slopes on Gassios Ler, to celebrate the Feast of Assumption. Kessabtsis called these ruins Ballum. Some of the historians claim that a temple dedicated to Greek god Apollo stood there once. At one time for the Kessabtsis, the word Ballum and the Feast of Assumption were intertwined if not synonymous.  Both of my parents as youngsters used to accompany their parents to celebrate the Feast of Assumption at Ballum on Gassios Ler.

The Feast Assumption is an important religious celebration to Catholic and Orthodox Christians as the day that Virgin Mary was received into Heaven. However, all the Kessabtsis, irrespective of their denominational affiliations, celebrate the feast. Grapes are brought to the church and are blessed after Divine Liturgy. Kessabtsis would not eat grape until the feast. I remember well my paternal grandmother Sarah forbade me to pick grapes from vines until their blessing. The Feast of the Assumption is a major festivity for the Kessabtis who continue to celebrate it with davul and zurna and feast on harissa. 
 

Gassios Ler, unlike Mount Ararat, has one summit. In the gorge between the snow-capped twin peaks of Mount Ararat our legendary King Ardavast remains chained, accompanied by his faithful dogs that unceasingly lick his chains to free Ardavast to liberate Armenia. No such legendary figure inhabits Gassios Ler. Both mountains however, remain silent witnesses of our turbulent history, stretching from the slopes of Mount Ararat to the slopes of Gassios Ler and its surroundings within the famed historical Armenian Cilicia.

Source: Keghart.com.

Անմորանալի Յիշատակը Քէօրքընայի՝Մերօրեայ Հարազատներուն - Ստեփան Ճ, Աբէլեան

”Ուզեցի ձևով մը յիշատակել հին և նոր իմ յիշած անձերը անշուշըտ տակաւին շատեր կան որ կարելի է յիշել .
Ալ աւելի անձիք կան մտքիս մէջ ,բայց ուզեցի գէթ մերօրեայ սերունդը գիտնան որոնց մասին է խօսքը.”

                                                                            Ստեփան Ճ, Աբէլեան   Մայիս 3, 2017

 Եւ շատ մը սիրելիներուն որոնք մեր սրտերուն մէջն են՝ բայց ոչ նկարներուն: 

Այսօր եթէ ուզենք այցելել Մեր սիրելի Քէօրքիւնան, 

իմ հարազատ և Սիրելի անձիք բոլորն ալ պիտի ուզէի տեսնել հոն ուր որ վարժ էի տեսնել ...մեր տան ճամբուն վրայ ,կամ Գիւղին օձապտոյտ թաղերուն մէջ , Մայր ճամբու եզրին, առտուան կամ իրիկնամուտին ..կէսօրուան տաքին կամ մթագնած զով օդին .
 Շատեր հոն են և կրնամ ինչպէս անցեալին բարևել, կատակել, բաժնեկցիլ...
բայց այսօր խորհեցայ, երբ Սօնա Աբէլեան Բալուլեանի գուժը իմացայ, թէ այլևս պիտի չի կարենամ տանս ճամբուն վրայ տեսնել հրեշտականման սիրելի անձ մը, որ Աշօտ փեսային և իմ խօսակցութեան կը մասնակցէր երբ նկատէր որ Աշօտ փեսան խօսքը երկարեց, խրատները վերյիշեցնել սկսաւ. խօսքին կը միանար ուրիշ նիւթ մը սկսելով ժպիտը դէմքին և սիրալիր հրամմէ սուրճի մը շուրջ խօսեցէք ըսելով.
Աշօտ փեսան արդէն վաղուց դադրած էր խօսելէ և մեկնած անդիական.

Ալ պիտի չի հանդիպիմ Ճօրճ Չէլէպեանին իմ սիրելի ուղեկիցս,
Տիւզաղաչի պարտէզէն վերադարձիս ,"հրամմէ սուրճ մը առ" պիտի չըսէ Խաթունը,
Շատոնց առ յաւետ հեռացած էին արդէն իմ մանկութեան հերոս չափահասները. չկան.. 

եթէ յիշենք ուղակի ամայացած պիտի թուի ըլլալ գիւղս,  

Ուր է Սիրվարդ Սղբրկէնը և իր սիրասուն վարդերը , 

Ուր է նուարդ Քոյրիկը Կիրակի առաւոտ պաշտամունքի ձայնաւոր երգողը, 

Ուր է Ճրճոս Ամմին ,որ երկար կը հնչէցնէր եկեղեցւոյ զանգը առանց գանգատի,
Ուր է Ստեփան Ամմին, (Պճճէյը) ժոզէֆ Գերպապեանը, Երուանդ ամմին որ զիս ամէն տեսնելուն անպայման պիտի յիշեր Հայրս, այ Հմայակ մը պիտի ըսէր ,և ապա աւելցնէր ըսելով "Գիւղին բարի մարդն էր հայրդ՝ Ժօզէֆը", 

Արդէն ժոզէֆին կորուստը (Շէխին ) Յովհաննէս Աբէլեանէն շատ ուշ չէր ,
Ենովքը չկար որ ձայն տար Հանգուցեալ Յակոբ Ամմիին՝ թղթախաղի հրաւիրելով .
Ուր է Մուխթար Ճէյմսը, մեր սիրելի դրկից Ամմին, որ առաւօտները հայրս սուրճի կը կանչէր, իրենց տան բակի շուքին՝ առաւօտեան սուրճը BBC լուրերու սփրած ժամուն.

 Ուր է Փաշան, գիւղի Փաշան Ժօզէֆ Աբէլեանը որ հաւաքէր տղաքը տպըխով թռչուն որսալու աշնան առաջին անձրևէն անմիջապէս ետք.
Ոչ Յակոբ Ամմին կայ (Տօքթորենց), Ոչ Մարի Աղբրկէնը՝ Տօքթորինց հարսը, 

Ոչ Էլիզ Ապլան կայ ոչ ալ Մինաս Պապուկը,
Ոչ Պետիր Ամմին կայ Ոչ Պէտըրէն Հուօրսը,
Չալապա նանան շատոնց ճամբած էինք,
Հրանդ Ամմին և իր թրաքթորը չկան, Ոչ ալ Սառա լէլոն,

Չկայ Ասատուրը որ շատոնց բարձրաձայն թաղին միջին կը դասաւորէր Խնձորի սնտուկները, 

Լիտիա Քէրմարրը և Նորիս պապուկը, հաւատարիմ աղաւնիներու նման միշտ կողք կողքի, թաղուեցան շատ հեռու իրարմէ .
Ամառները Մկրտիչ Պապուկ և Սատիգա Նանան աղօթաժողովներու հաւատարիմ միշտ ներկաները. հազիւ թէ աղօթքի առիթ տրուէր, Գրիգոր Փեսան Գոնիալեանը և Մկրտիչ պապուկը խաչաձևմամբ կը սկսէին իրենց բարձրաձայն աղօթքները՝ յանգուցեալ Հաննա Վերապատուելիին աղօթաժողովները ճոխացնելով.

Չկան գիւղին ծերերը և չափահասները
Չկան նաև երիտասարդներ, Կարօ Աբէլեանը, Խաչօ Աբէլեանը, Հրաչ Գերպապեանը, Չկայ Նորա Չէլէպեանը
Ոչ ալ Վաչէ Աբէլեանը, առանց մոռնալու Ալպերթ Աբէլեանը.
Ուր է (Ուէյնաքը) Տօքթրինց Ճօրճը՝ բարձրաձայն տանիքէն կանչելու դրացի Մուսան.

 Ալ վաղուց մեկնած, Մարի Ենովք Աբէլեանը, Կիւլ Գագուսեան Աբէլեանը, Թաղին Սուրբ Ստեփան Պապուկը և Սառա Նանան ալ. Չեմ մեռնար Հագէմ պապուկը, Ֆէրտա նանան, Մարդա Չէլէպեանը, Ոչ ալ Տիկ. Մարի Սարմազեանը (երեցկին), որ Քէօրքիւնացիէ մը աւելի քէօրքիւնացի էին ընտանեօք.
Բնաւ պիտի չուզէր Տիկին Մարին որ մոռնանք իր սիրելի Գարուն Քոյրիկը Գագուսեան, և ոչ Չաւուշ պապուկը կամ
սիրելի մայրը Կրէկսէն Իշգէնը,
Նա մանաւանդ բարեպաշտ Գագուսինց Սառի նանան, և իր ամուսինը Յաւէտ լուռ Յովսէփ պապուկը.
Անշուշտ Մուխթար Շահէն պիտի ըսէ հապա իմ Մուխթար Ալպերթ Պապուկս և Էլիզար Նանան,

Իսկ եթէ քիչ մը իմ յիշեղութեանս վստահիմ տակաւին յստակ

են մտքիս մէջ Հագէմ Պէպոն և Մինաս Վերպիտը Չէլէպեան Գիւղին որմնադիրները, և Շամօ պապուկը վարպետ ատախձագործը և իր Մէնըշ Նանան, Ոչ ալ Օսաննա քոյրիկը ... Դանիէլ Ամմին՝ ամառները թթենիի շուքին տակ կը հաւաքուէին թաղեցիք իրեն բարի եկարի.
Անուշ քոյրիկը և Պարգևը որ առանց թռչունի որսորդութեան օր չէր անցնէր Քէօրքիւնա գտնուած շրջանին.

Անշուշտ յիշողութեանս մէջ են նաև Հաբէլ Պապուկ, Ասատուր Պապուկ, Կէկուս պապուկ և Հիլանի նանան, իսկ դեռ շատ լաւ կը յիշեմ Մուխթար Նշան Աբէլեան պապուկը և մուխթար Նանան, իրենց հարազատ Թութիկ նանան և Յովսէփ պապուկն ու" Հուռմոն իշկէն " նանան. Նազիրան .

Այս բոլորը ունէին Աղայ մը , Ճէյմս Աղան որ Ամերիկայէն եկած էր , հայրը հանգուցեալ գրագէտ Գէւորգ Ճօրճ Աբէլեանին, որ իր հօր տարիքէն շատ աւելի վաղ կորսնցուցինք.
Ալպերթ Քեռիս գիւղին Պիրատարը, ուղղամիտ և բարի մարդ , տքնաջան աշխատանքի մարդը՝ իր հօր նման երկարակեաց չեղաւ.
Այսպէս, գիւղս ամբողջ , լեցուն էր և շէն, իրիկնամուտին իւրաքանչիւր տան բակէն կը լսուէին ձայներ անասուններու, փոքրերու և մեծերու, ամէն մարդ իր երդիքին տակ ամփոփուելու պահուն.
Նոյնիսկ տակաւին թարմ կը հնչեն անոնց ձայները ականջիս ...

Բնաւ մոռցած չեմ հօրս սիրելի շպէնը , իրկը նշէնծուիրը Քիւքիւնէցիցը, մեր Ճօզէֆ Ամմին՝ նուռ մը անպայման ձեռքին , կամ նռնենիի մը շուրջ, աչքերը վեր, լաւ նուռ մը կը փնտռէր. 

Անշուշտ ամառը գիւղը ճոխ էր Փաշայենք եկած Պէյրութէն,  հեռուէն կը լսուէր Անուշ Քոյրիկին խնդուքը և ձայնը, Իսկ Աղաւնի Աղբրկէնը, անդադար իր ցուցմունքները կու տար թաղի կիներուն.
Մանաւանդ Դայեակ Սառա նանարը, որ միևնոյն ատեն միակ բեկաբոյժը գիւղին, երբ հեռաւոր գիւղերէն կուգային Քէօրքիւնա, Էբիլինց Տօթրէն օրերէն, հիմա կային հիւանդապահուհի Աղաւնին և Սառա նանան.

Ամառները կայցելէին Հօթէլ լիւքսէն Յովհաննէս Ամմին,

Զուարթ Աղբրկէնը. երուզեր կար տունէ տուն այցելուները , ոմանք բարի գալուստի ոմանք բարի երթ մաղթելու.
Տակաւին չիկայ Աղբիւրի Ֆրնճի Կարապետին քով սուրճ խմելու, ճամբան զիս պիտի կեցնէր (Գըժժո) Ժօզէֆ Յովսէփեանը՝ հարցնելու թէ Ովսաննան (թալթամըզը) մեզի եկաւ Սառա Նանայէն մածուն առնելու ? 

Այսպէս կանցնէր մեր օրերը անփոյթ և ուրախ.
Անշուշտ երբ կը յիշեմ մէկ առ մէկ , կուզէի քովս յուշող ալ ունենալ, թերևս անգին մայրս եթէ մօտս ըլլար՝ շատ պիտի օգնէր և ըսէր , "Հապա տղաս ինչպէս կըլլայ որ մեր Գէրօն լէլոն մոռցար", իր դաստիարակչական ակնարկութիւններով պիտի ըսէր, "Ստեփան, այդպէս երեսդ լուալ եղաւ մը տղաս"Երբ առաւօտուն պատահէր զիս տեսնել մէկ ձեռքով երեսս լուալը ...
և ոչ iր սիրելի զաւակը որուն հետ միասին հասած կըլլային Պէյրութէն Անդրանիկ Քեռին նախաճաշի սեղանին
աջ ու ձախ կը դարձնէր հացը ձեռքին մէջ վստսհ ըլլալու թէ թոնիրէն հողի փշրանք մը փակած չըլլայ հացին .

Ցաւով կուզեմ ընդունիլ որ Իմ շատ Սիրելի առաջին ուսուցչուհիս Սիրվարդ Չէլէպեանը վէրջիններէն մնաց յուշերուս մէջ, որ զիս առանձին նկարած էր մանկութեանս Քաուչուկէ Ճիզմայով որ նկարս ունենայ երբ հարս երթայ Աւստրալիա Գարակուննինց Ժօզէֆին.
Ինչպէս չյիշել ամառնային որսորդութեան վայրս , Գարակուննինց այգին, երբ երկար կրակէի յանկարծ Գարակուննին շատ կամաց, առանց ձայնի մօտենար ետիս և ըսէր ,"Հիրէք ի օղլըմ վըրձ մէտուօք թող ". Կը նայիմ, միշտ խաքի Քլօթ տաբատով և գլխուն Քասքէթ դրած այս մարդը կը խորհիմ այս հագուստներով կը պառկի ?
"Հարթում Պէպօ հարթում" կըսէի և թուփերուն մէջ որսացած թռչունս փնտռելու պատրուակով կը մտնէի .
Գարակուննին մեզի համար Քէօրքիւնայի
Հարաւ Արևելքը առանձին տան մը մէջ բնակող քիչ մը անձ մըն էր որպէս երեխաներ, Անոր համար ալ զարմացած էի որ Սիրելի ուսուցչուհիս ինչպէս առեղծուած ընտանիքին մէջ հարս պիտի երթայ .
Բայց երբ Լիբանանի պատերազմէն փախած, բարեկամիս հետ միասին որոշեցինք Յորդանանի համալսարանը փոխադրուիլ , Կարպիս Հանէշեանը և ես Ամման Սիրվարդին և Ժօզէֆին տունը հիւրընկալուեցանք շատ ջերմօրէն և հոն քնացանք . Տարիներու շփոթութեանս պատասխանը առած էի, հիմա գիտեմ ով էր Գարակուննին Ժօզէֆը. Աստուած ողորմի Սիրվարդին և ժօզէֆին.
Երբ նորէն անդի թաղէն կանցնիմ Գարակուննիէն վերադարձին  կը յիշեմ Պաղցը Նանարը՝ Գագուսեան, մեծ մօրս՝ Սառա Նանարին սիրելի այցելուն, որ իր Հաննա զաւկին մասին միշտ պարծանքով էր, Այդ համեստ մարդը, որ իր զաւակներով Պէյրութէն կուգար հսնգչելու իր պապենական տունը , միշտ կոկիկ հագուած իր դերձակի բծախնդրութեամբ .
Իրենց դռկից կային Պետտոն և Վահէ Գագուսեանները , որ երեք ընտանիքով կրցած էին այդ թաղին Գագուսինց թուօղը անունը տալ. օր մը Վահէն՝ Գագուսեան, Պէյրութէն ժամանած էր ձմեռ եղանակին, թերևս Նոր տարուան առիթով, Եղբայրս և ես Պատմական նկար մը ունէինք այդ օր վահէն նկարած էր, երկու նոյնանման վերարկուներով, նոր կարուած Հերոսին մօտ, ապսպրանք (Custom made)....անպայման նորեկին բարի եկարի հարկաւոր էր երթալ քաղաքավարութիւն և յարգանք.
Անշուշտ Գագուսենց թաղը չի հասած, կանցնիս Մանկանային առջևէն, ուր աշնան Նօֆէր Աբէլեանին ձիթաիւղ արտադրող գործարանը հաստատուած էր և Ամրան երկու թռչուն մէկ քարով կորսար, թէ օդափոխութիւն և միևնոյն յարկին տակ գործարան,  համ թիճարաթ, համ զիարաթ կըսէ արաբական առածը .

†

 

 

Տէրունական Աղօթքը (Քէսպընուօք)

The Lord's prayer - 

Տէրունական Աղօթքը 

(Քէսպընուօք)

Միր տուոտը քի ըրկէնքն  իս, 

քուըյն էնոնը սուրբ թըղ ըննու, 

Քուըյն թէգէւիւրութէնը թըղ ուգու,

քուըյն ուզուըծը թըղ ըննու,

չուոցըր ըրկէնքը, ընծէն ըլի էշխէրէն ըրվէն։

Մեր էմըն ուրվէ հուըցը իսուըր իլէ տէօ մի։

Աֆ իրօ մի միր պարտքիրը,

չուըցըր մինք ըլի աֆ կինինք մի պուոըրտք ունցուղնէն։

Ըզմի թէճուրպէն մի տէնէ,

հէպու խէլըսի ըզմի չուորէն.

չիւնքի քուիյնի թէգէւուրթէնը, գովուըթը իլէն փուըրքը ,

յաւիտեանս յաւիտենից, 

ամէն։

   Vision: Vahe H. Apelian

Transcription: Rev. Yesai Sarmazian

  Design: Garo konyalian

K.E.A. global FB group Project 2015

Anna’s Love Story, No Less A Genocide Promise - Vahe H. Apelian

Friday, April 21, 2017

Anna’s Love Story, No Less A Genocide Promise

Vahe H. Apelian

Today I read Huffington Post reporting that “The Promise’ is a love story against the backdrop of the Armenian Genocide. No less were Roupen Sevag’s  and Anna’s love stories and those of many others long lost forever. The much lesser known Anna was my maternal grandmother’s sister-in-law. Here is her story.

My maternal grandmother, Karoun Chelebian, ne’e Apelian, was born in Kessab to Hanno and Anna, the latter from Boymoushakian family of Sev Agphpuyr (Black Spring). She had three brothers, Seron, Diran and Kerop, all were naturally Apelians. Her two brothers Serop and Diran had left to the United States of America before the genocide while their brother Kerop remianed in Kessab.

It so happened that Kerop eloped Anna from the Titizian family of Kaladouran for his bride, Undoubtedly her elopment became the sensational news of the time in greater Kessab even though young couples eloping against the patriarchal choice for a spouse was not that all that uncommon. With the aid of friends, Dr. Avedis Injejikian, Gabriel’s fahter, had eloped Dr. Soghomon Apelian’s dauther Mary for his bride.

Kerop’s and Anna elopement, however, was altogether different. Anna had done the unthinkable. She had crossed all by herself in the darkness of the night and through the eerie silence of the gorge and walked all alone all the way from the coastal village Kaladouran to Keurkune to her lover’s house to the utter astonishment of Kerop's parents and his only sister, my grandmother Karoun. Something had gone terribly wrong. Trusted intermediaries had worked out a plan for them. Kerop and his friends were to meet her in the cover of the night and escort her. But the lovers missed either the rendezvous point or the timing and Anna took upon herself to finish the task and wait for her lover’s return in her lover’s parental house. Never in greater Kessab had a girl walked all by herself to her lover’s house before. She had always been free spirited with a mind of her own and was also known for her beauty. Anna, however, was not to experience the tranquility of a family life with the man she chose to love.

Their elopement resulted in a bitter family feud among the families involved. Anna’s father had her engaged to a promising young Kessabtsi and their wedding was imminent. The families were in the midst of preparations for the upcoming wedding that would do justice to their social status. Their escapade must have been so sensational that over time a folk song evolved around them that continued to be sung during wedding celebrations in Kessab long after Anna, Kerop and most of their contemporaries were not around anymore.

They named their fist chirld Kevork, after the family’s patriarch. A few years after the birth of their first child, Kerop decided joining his brothers in New York leaving behind his pregnant wife under the care of his parents. His brother Diran was a pharmacy graduate from Istanbul. His other brother Serop had run a store in Kessab selling candies. That’s why he had come to be known as shakarji, someone who deals with sweets. It was a moniker that stayed with him throughout his life much like other endearing nicknames kessabtsis gave to each. Kerop was to bring his family after he settled in the New World and saved enough to cover the expenses for his family’s journey to America. 

In due time Anna gave birth to their second son. Kerop sent word from America letting her know that he wanted to have their son named James. The infant was destined to be an American citizen, therefore it was fitting for him to have a western name.

The family’s reunion was never to be.

One June 1915 the local Ottoman authorities transmitted to the kessabtsis the order for their deportation. James was a child when he also embarked on the perilous forced march along with his mother Anna, brother Kevork, grandparents Hanno and Anna, and his aunt, my maternal grandmother Karoun. It would not be hard to envision that all the adults shared in caring of the young deportees. The ordeals of their forced marches to their illusive final resettlement destination decimated the family. Only James and his aunt, my maternal grandmother Karoun survived. The popular account among the Kessabtsi genocide survivors was that their 1915 ordeal lasted three years and three months placing the return of the survivors to their ransacked villages sometimes in the fall of 1918 only to face the bitter winter ahead without having the provisions to weather it. 

The Kessabtsi survivors, on their way to their villages, saw fit that the young orphaned teenager girl Karoun, born in 1900, be married to the most eligible surviving bachelor, Khatcher Chelebian (Chalabian). Their wedding took place in their make shift camp in the outskirts of Deir Attiyeh. The town is an hour’s drive from Damascus. They were married in their rag tags. Their wedding was officiated by the groom’s brother Stepan who was known for his piety and knowledge of church liturgy. There was no registry to record their marriage. They were to do that after their return and when a semblance of law and order was established. They were married by the grace of God and consent of their fellow Kessabtsis. The young family moved to Karoun’s parental vacant house when they reached Keurkune, Kessab. James became a bona fide an adopted son as they also started raising their own children, my maternal uncles, my mother and an aunt I never had the pleasure of knowing. They named their children Antranig, Zvart, Hovhanness, Anna. Antranig means the first-born son. Zvart was named at the behest of her maternal uncle Diran from the United States. Hovhannes was named after his maternal grandfather. The last was named after her maternal grandmother, Anna.

Once the overseas communication resumed, James’ father Kerop managed to have his son join him in America. The records of Ellis Island indicate that James was in his teens when he embarked on his journey from Beirut on a French ocean liner. He was on his way to see his father whom he had not seen before. He was to live in a country that was alien to him. He had witnessed harrowing realities of the Armenian genocide and was growing up in Keurkune where electricity or a faucet at home was not even in their wildest imagination, let alone movie theaters or ice cream parlors. However enticing the latter may seem to be, they were alien to him along with language spoken. He spoke only Armenian and Kesbenok, the local dialect. His acclamation to the New World proved to be impossible even though he stayed in the country for many years. His father and his two uncles made arrangements for him to return home, to Keurkune where his grandfather’s lands would secure him a livelihood. He was the only male inheritor among the three brothers. 

The departure of his only surviving son must have been heartbreaking for his father Kerop. The 1915 Genocide had already deprived him of the cherished dreams he must have harbored with his wife Anna. His first-born son Kevork, his parents had also died during the Genocide. Throughout those heart-wrenching war years, Kerop must have kept faith to preserve his sanity and energy to work to make a living while awaiting news from home front. After the war was over the news that his son James and sister Karoun had survived may have given him hope. After the return of James, the realization of the enormity of his loss may have weighed heavy on him anew. A sense of hopelessness may have dampened his spirits and broken his will. It was rumored that he even attempted to commit suicide. He passed away in Bronx, New York. It is not hard to surmise that he was a broken man, a far cry from the dashing handsome young man who stole Anna’s heart. He had become another victim of the Genocide although oceans and continents away from the killing fields.

Upon his return, Kerop’s surviving son James started his own life in Keurkune, Kessab. He married Sirvart Chelebian, my maternal grandmother Karoun’s sister-in-law. They named their firstborn son Kevork in memory of the brother James lost during the Genocide, their second son Kerop in memory of James’ father and their daughter Annais in memory of James’ mother Anna.

As to Anna, her grandson Kevork George Apelian immortalized her in his second book  titled “Anna Harseh”, (Anna-the Bride). In the novel Anna immerges as the independent, free spirited, stunningly beautiful girl who wanted to live her life with the man she chose to love against her father’s wish.

Anna (Titizian), the beautiful and strong willed girl from Kaladouran who broke her father’s heart and left his choice for her to pursue her heart’s calling did not live the promise the life she must have dreamed. She succumbed much like the rest of the 1.5 million Armenian victims of the first Genocide of the twentieth century. Much like the rest of the Genocide victims she also does not have a known burial site, let alone a tombstone. Unlike most of the victims who remain nameless and anonymous Anna became an exception thanks to an appreciative grandson named Kevork George James Apelian who never had the pleasure of knowing her in person but cherished the legacy she left behind.

Although the name Ann became prejudicial in the family but the memories of those in family named Anna perpetuated. My maternal grandmother Karoun ruled against naming daughters Anna anymore. Her mother Anna, her sister-in-law Anna, and her own daughter Anna were struck down with misfortune. The last had died in her teens while the previous two had died during the Genocide. A variation of the name Anna evolved over time in the family in the person of my maternal cousin Annie (Chelebian) Hoglind, my maternal uncle Dr. Antranig Chalabian’s elder daughter and of Annais (Apelian) Tootikian, my maternal grandmother’s grandniece. Both are now  proud mothers and grandmothers.

“We Will Never Forget” - Vahe H. Apelian

Sunday, April 23, 2017

“We Will Never Forget”

Vahe H. Apelian

A hundred and eight years ago today, on April 23, 1909, Kessab was sacked completely as the aftermath of the Adana massacre. This historical event appears not to have been adequately studied by historians athough it is well documented in  reports by American missionaries who were serving the Armenian communities in the Ottoman Empire on behalf of American Board of Commissioners for Foreign Missions (ABCFM) .

Among these missionaries was Miss Effie Chambers, the beloved and much remebered missionary in Kessab. It is in her memoirs that she noted that on Friday April 23, 1909, “half an hour before the sunrise” the attack commenced. On Monday April 26, 1909, the NY Times reported the following: “Constantinople, April 25 - Dispatches reaching here from points in Asiatic Turkey bring tidings of Armenian and Turkish conflicts all over the country. Dr.J”M Balph, who is in charge of the missions at Latakia, Syria, telegraphs that the refugees are arriving there from outlying parts of the district who report massacres and the burning of towns. He also reports that there are the gravest apprehensions concerning the conditions at Kessab where Miss Chambers is one of the missionaries”.

Miss Effie Chambers was not in Kessab when the attack occured. She had gone Adana to attend to the survivors of the massacre there which had taken place early that month. In her report to the Board about the attack on Kessab, she reported the following: “our young men, 150, who defended the place and gave the people a chance to get away. The enemy was from 10-20 thousand. Our boys withstood them till noon. Then the enemy being reinforced and the young men’s ammunition all being gone away were forced to retreat and escape fo their lives, but even to the last they covered the retreat of helpless women and children who could not get away with the others, and got them to places of safety.” These young men were either members or affiliates of the Kessab Armenian Revolutionary Federation.

Dr. Albert Apelian, in his book “The Antiochians” writes that the southern neighboring Turkmen village Faku Hassaan (pronounced now as Fakassan), helped the fleeing Kessabtsis to secure a passage to the Mediterranean Sea and have their representatives reach Lattakia to ask the French and British consuls' help to evacuate the survivors reaching the sea. He aslo notes that the sudden change of guard in Constantinople, due to the dethroning of Sultan Abdul Hamid, and his replacement with the more moderate Sultan Reshad came at this opportune time enabling the French and British consuls to send boats to evacuate the escapees, without concern for repercussion from the Sublime Porte.

The Kessabtsis nonetheless paid a hefty price. Miss Effie Chambers acted as the secretary of the relief committee. In a report to the Board, dated July 17, 1909, the gave the following figures about the ensuing sacking of Kessab: villages receiving aid 11, number at present on relief lists 5251, burned Houses 516, burned Shops 62, number killed 153, widdows 79, orphans not over 15 years old 64. These numbers reveal the widespread despair in Kessab. In the same report Miss Effie Chambers noted, “All the wheat in Kessab will not feed the people 15 days if none comes from other sources”.

Miss Effie Chambers’ round the clock work must have exhausted her physically and emotionally. She felt the need to return home to Iowa after having served the Armenians for almost twenty years, the last eight years being among the Kessabtsis. Reports indicate that she was in the United States in May 1912.

Among other personal possessions she brough with her is an embroidery most probably the women of Kessab embroidered for her in gratitude for her dedicated services to the Kessabtsis between 1904 to 1912. The Chambers family safeguards the emroidery to this date. 

What is most noteworhty about the embroidery is the Armenian inscriptirons that reads “In gratitude from the Kessab Armenian Revolutionary Federation” (երախտապարտ Քեսապի Հ.Յ. Դաշնակցութիւնէն).  

Its English inscription on the top read: "To Miss E.M. Chambers in Memory of Gratitude"

The inscription in the middle read: "We Will Never Forget".

Miss Effie Chambers spent her later years with her brother Will in the old family home in Iowa.  She died on October 3, 1947 at the age of 84 and was buried in Chambers cemetery, which her grandfather, Ezekiel Chambers, had given to the community in the year 1857.

Կենացդ Քեսապ - Վրէժ Քասունի

Կենացդ Քեսապ

Վրէժ Քասունի կը գրէ.

16 տարի Հայաստանի, հայրենիքի մէջ ապրելէն ետք, վերջերս ալ մօտ 3 ամիս Արցախի մէջ մնայուն կերպով “ապրելէն” ետք, շատ կարեւոր բանի անդրադարձայ, գիտակցեցայ, թէ ինչպէս եւ ուրկէ մենք Սուրիահայերս սնած ենք հայրենիքի սիրով:

Թէ ինչպէս 16 տարի առաջ, առաջին այցէն իսկ, Հայաստանի օդը, ջուրն ու բնութիւնը այդքան հարազատ ընդունած ենք, շնչած ու ներշնչուած: Բնաւ զարմանալի չէ, որ այս զգացողութեան գիտակցումս տեղի ունենացաւ Արցախի մէջ, այնքան նման են… միայն ծովն է պակաս:

Արցախի մէջ երկիրը կը հպի երկնքին, եթէ քիչ մըն ալ ոտքի մատներուդ վրայ կանգնիս, ու քիչ մըն ալ թեւդ երկարես, ցերեկը կը հպիս ամպերուն, իսկ գիշերը աստղերուն: Ոեւէ Սուրիահայ, կամ սփիւքահայ, որ Սովետի փլուզումէն առաջ, եթէ Հայաստան հայրենիք դրախտը իր աչքերով դեռ չէր տեսած, բայց Քեսապ գացած էր, շատ լաւ պիտի հասկանայ այս զգացողութիւնս, երբ ամէն ամառ մենք Քեսապ կը բարձրանայինք, ու կը կանգնէինք ՍՆՏՐԱՆ լերան գագաթին ու կը զմայլէինք հեռուն, հորիզոնին, մշուշներու մէջ թափանցող Կիլիկիոյ լեռնաշղթայով:

Այս զգացողութիւնը մեզ մտովի կը տեղափոխէր, Հայրենիք, Հայաստան եւ Արցախ:

Այո, նաեւ Քեսապէն/Քեսապի մէջ մենք սորվեցանք, գիտակցեցանք ու ըմբռնեցինք մեր հայրենիքին պատկանելութիւնն ու կապը:

Քեսապը, սովետի տարիներուն, Սուրիահայերու համար, Հայաստան էր, եւ Քեսապ ճանապարհորդելը մեզի համար դարձած էր Հայստան ճամբորդելու նման բան մը: Քեսապի մէջ արշաւի կ’երթայինք, ցերեկն ու գիշերով, հայրենասիրական, ազգագրական երգեր երգելով, մեր ձայնը կը բարձրանար Քեսապի փողոցներու, արտերու ու սարերու մէջ:

Քեսապի մէջ կը համտեսէիք աշխարհի ամենահամով խնձորը, իսկ ան ով չէ համտեսած ու չի գիտեր Քեսապի հռչակաւոր կանաչ խնձորի համն ու հոտը, ինք կեանքէն շատ բան կորսնցուցած է:

Քեսապի Գարատուրան քարքարօտ, բայց մաքրամաքուր ծովափին կը մկրտուէինք ամէն ամառ ու բիւրեղ հոգիներով կը վերադառնայինք Հալէպ, Դամասկոս, Հոմս, Գամշլի… տուն:

Քեսապի օդը, ջուրը եւ հողը սնեց մեզ մեծ սիրով ու պատկանելութեան զգացումներով ու գիտակցութեամբ:

Այսօր, ես Հայաստանի, Արցախի, Հայրենիքի մէջ իմ օդս կը շնչեմ, ջուրս կը խմեմ, հողի վրայ  ուժեղ կը կանգնիմ, կ’արարեմ ու կ’ապրիմ:

Է՜հ Աստուած… Արցախէն, Հայաստանէն… Կենացդ ՔԵՍԱՊ, կա՛ս կ’ըլլա՛ս ու դեռ մենք պիտի օծուինք քու ջուրերուդ մէջ:

Արցախ, 10.07.2015

Արտատպուած՝            http://www.yerakouyn.com/?p=88662