Thursday, February 22, 2018

Լոյսի Ու Գիտութեան Առաքեալ Վարսենիկ Մկրտիչեանի Յիշատակին - ՍԻԼՎԻ ԱԲԷԼԵԱՆ

                                                       
Մեր տուները դէմ-դիմաց էին: Դպրոց երթալու եւ վերադառնալու համար նոյն ճամբան կ՛օգտագործէինք, բայց զարմանալիօրէն բնաւ իրարու չէինք հանդիպեր, որովհետեւ առտու ինձմէ առաջ հասած կ՛ըլլար, իսկ կէսօրին մենք` թաղի աշակերտներս, տուն կը հասնէինք, երբ ինք նոր դպրոցէն դուրս կ՛ելլէր: Մեր տան պատշգամէն ակնածանքով կը դիտէի անոր հաստատ ու հանդարտ քայլերը դէպի իր տուն` ձեռքին հայերէն դասագիրքեր: Հայոց լեզուի եւ գրականութեան մեր վաստակաւոր ուսուցչուհին էր` Վարսենիկ Մկրտիչեանը, որուն վարժ էինք կոչել «տիկին Վարսենիկ»:
Հայերէնի դասապահը խորհրդաւոր պահ մըն էր բոլոր աշակերտութեան համար: Տիկին Վարսենիկը յարգել ու պաշտել սորվեցուցած էր հայերէնը ոչ միայն իր խստութեամբ, այլեւ` իր անվերապահ  սիրով, որ յստակօրէն կ՛երեւէր իր աչքերէն ու կը լսուէր իր խրոխտ ձայնին ընդմէջէն: Իր ապրումները դիւրաւ մեզի կը փոխանցէր,  հայերէնի ամէն դասապահի մեր առջեւ կը բանար հայկական լեռնաշխարհի բոլոր ծալքերը, եւ մենք` աշակերտներս, ոչ միայն կը դիտէինք, այլեւ կ՛ապրէինք հայրենի աշխարհը` իր հրաշագեղ բնութեամբ, մարդկային ու կենդանական  բոլոր արժէքներով, բարքերով, աւանդութիւններով ու սովորութիւններով:
Տակաւին, կային առաւօտեան պաշտամունքի պահերը, որոնց ընթացքին տիկին Վարսենիկ հայոց պատմութիւն կը դասաւանդէր: Դպրոցը աւարտելէս տասնեակ տարի ետք հազիւ իմացայ, որ պետութիւնը արգիլած էր հայոց պատմութեան պահերը հայկական դպրոցներուն մէջ: Ամէն անգամ, որ կը մտաբերեմ այս իրականութիւնը, աչքիս առջեւ կը կանգնի տիկին Վարսենիկը իր խօսուն աչքերով. ան ճիգ չէր խնայեր մեր պատմութեան իւրաքանչիւր մանրամասնութիւնը  տալու հայ աշակերտին, ինչպէս նաեւ` բանալու բոլոր քարտէսները անոր առջեւ ու անվերջ պատմելու: Ինչպիսի՛ նկարագիր ունենալու է մարդ, ինչպիսի՛ խոր ու վսեմ սէր ունենալու է հայ աշակերտին հանդէպ, յանուն որուն` յանձն առնէ  այնքան խոր նուիրում:
Ափսո՜ս, այսօր հանգած է այն բծախնդիր ու բարի ուսուցչուհին, որ ծնած էր կարծես միայն սերունդներ դաստիարակելու, անոնց հոգիներուն մէջ սերմանելու հաւատք ու սէր դէպի Աստուած ու հայրենիք:
Որքան դժուար ու ցաւոտ է քեզի հայերէն գրել սորվեցնողին մահուան յիշատակին համար երկտող մը գրել: Գրել ու երախտապարտ ըլլալ այն բոլոր բաներուն համար, որ սորվեցուցած է տիկին Վարսենիկը համբերութեամբ ու մեծ բծախնդրութեամբ: Գրել ու շնորհակալ ըլլալ այն պահերուն համար, որոնց ընթացքին մեծ ուսուցչուհին ուսուցանած է հայ լեզու եւ գրականութիւն: Վարսենիկ Մկրտիչեան ուսուցչուհիին ու մօր մասին կարելի է երկար խօսիլ ու անվերջ վկայութիւններ տալ` առանց յագենալու:  Յարգա՛նք` անոր քաղցր յիշատակին, յարգա՛նք` վաստակ ձգած անխոնջ առաքեալին:
Հոն, հեռաւոր հայաբնակ գիւղին մէջ, տակաւին մեր տուները դէմ-դիմաց են, բայց, ափսո՜ս, լքուած են ու մնացած` անմարդաբնակ: Դպրոց երթուդարձի ճամբան ալ տեղն է, բայց չկայ մեծ ուսուցչուհին, չկան նաեւ աշակերտները: Անդարձ գացած են մեր մանկութեան օրերն ալ: Տիկին Վարսենիկի դաստիարակած սերունդներէն շատեր օտար քամիները տարած են օտար ափեր: Ցարդ բոլորիս մնացած է այն քաղցր օրերու հարազատ ու սիրելի յուշը, զոր կը կրենք  մեր սրտին մէջ: Իսկ տիկին Վարսենիկը իր ազնիւ ու առաքինի ուսուցչուհիի կերպարով ներկայութիւն պիտի մնայ բոլոր անոնց համար, որոնք աշակերտած են իրեն:

Արտատպուած՝  

Tuesday, February 13, 2018

Դարձեալ Մայիս 28 Եւ Արամ Մանուկեան - ԿԱՐՕ Վ. ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ


ԿԱՐՕ Վ. ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ
Այո՛, վերստին մայիս 28-ի եւ անունն անթառամ` Մանուկեան Արամի մասին: Տարածաշրջանին մէջ համատարած տագնապներ ստիպեցին մեզ երերալով, տատանելով մտնել Նոր տարին: Հակառակ տիրող կացութեան` մենք զմեզ գօտեպնդեցինք, չեմ ըսեր` խաբեցինք նոր լոյսերով, նոր յոյսերով, նոր իղձերով:
Քեսապի մէջ Նոր տարին դիմաւորեցինք գիւղիս երեք եկեղեցիներու ղօղանջներով, որոնք մեզ կը հրաւիրէին փառք տալու առ բարձեալն Աստուած եւ խնդրելու, որ աւելի լաւ, դրական եւ ամենայն բարիք ընդգրկող տարի մը պարգեւէ մեզի: Շատեր փութացին այնտեղ: Ժողովուրդէն մաս մը աղօթեց իր տան մէջ: Փոքր խմբակ մը, «հեթանոսներ», պեխաւոր թէ անպեխ, փողոցը անցուց` հազիւ խաղաղած գիւղին եւ գիւղացիներուն ականջները խլացնելով անտեղի կրակախաղերով եւ պայթուցիկներով, որոնց կը խառնուէին մերթ ընդ մերթ ժողովուրդի որոշ խաւին քով գտնուող, անձնական ինքնապաշտպանութեան  իսկ անբաւարար` գնդացիրներուն ականջ ծակող ձայները` խաղաղութեան ձգտող ժողովուրդին հոգին խռովելով եւ դառնօրէն յիշեցնելով երեքուկէս տարի առաջ ակամայ ու բռնի տեղահանութեան` 21 մարտ 2014-ի գարնանային արեւշատ, բայց մռայլ առաւօտը:
Կ՛երեւի անոնք աղօթք ու աղերս ունէին ո՛չ Աստուծմէ, ո՛չ ալ Նոր տարիէն:
2018. կը թեւակոխենք մոգական տարի մը: Մոգական կը կոչեմ, որովհետեւ 100-ամեակն է: Վեց դարերու խաւարէն ետք հայ ժողովուրդին երկնակամարին վրայ ծագած վառ ու բորբ արշալոյսի, անկախութեան արշալոյսի 100-ամեակը, որ հրաշքի նման եղաւ. մոգական, որովհետեւ մոգերու համոզումներուն մէջ կ՛իյնային հրաշքները, եւ այդ մոգական հրաշքի նման թուականի «քրմապետը»` մեր անկախութեան թուականը կերտող փաղանգին գլխաւոր ղեկավարը Մանուկեան Արամն էր, որուն համար բանաստեղծը ըսած է` «անունն անթառամ»:
Մոգական թուական է նաեւ, որովհետեւ նոյն այդ թուականին կը միանան ՀՄԸՄ-ի հիմնադրման 100-ամեակը, ինչպէս նաեւ Արամ Մանուկեանի գաղափարական ընկերներուն` Աղբալեանի, Շանթի, Հ. Օհանջանեանի հիմնադրած Համազգայինի հայ կրթական եւ մշակութային միութեան 90-ամեակն է (1928 մայիս 28-ին, Գահիրէի մէջ): Նաեւ` ուրիշ տարեդարձներ ու տարեդարձներ:
Վերջերս հայկական մամուլի կամ Դիմատետրի ու համացանցի էջերուն մէջ իրերայաջորդ յօդուածներով շարք մը արեւափայլ գրիչներ պայծառ միտքեր կ՛արտայայտեն ու պիտի շարունակեն արտայայտել այս սուրբ թուականին մասին: Եռագոյն երանգներով կը պայծառագրեն վեց դարու խաւարէն ետք հայոց պետականութեան վերածնունդի գարնանային արեւահամ վերածնունդը:
Նուաստս անոնց քով կարճ ու գաճաճ կը զգայ` որպէս գրիչ: Սակայն, ապաստանած Քեսապի գիւղական ծերպերուն մէջ, անոր օրհասական թէ վերականգնող իրավիճակները ապրելով, ապրումներս եւ զգացումներս չեմ կրնար զսպել, երբ գրչակներ կամ «թղթէ կապարճ» ունեցողներ կը յանդգնին կէս բառ իսկ ըսել այդ թուականին ու զայն իրագործող ռահվիրաներուն մասին:
Կան նորելուկ «աբովներ», որոնք ի տես հայրենիքի մէջ այդ թուականի հերոսներուն գիտակցօրէն անտեսումի արարքներուն` յանդգնութիւնը կ՛ունենան ճանճի աղտի պէս բան մը ըսելու եւ մրոտելու թուղթի ճերմակ էջերը: (Այս խօսքը` «ճանճի աղտ», ինծի յիշեցուց բնախօսութեան ուսուցիչիս` Սուրէն Լեւոն Շանթի մէկ ասացուածքը` անճոռնի գիր ունեցող աշակերտներուն ուղղուած):
***
2017-ի սեպտեմբեր ամիսն էր: Կը գտնուէի հայրենիք` Երեւան, մասնակցելու Հայաստան-սփիւռք 6-րդ համաժողովին եւ Համազգայինի Կեդրոնական վարչութեան լիագումար նիստին:
Հրաւիրուած ենք երթալու պաշտպանութան նախարարութիւն, ուր մեզ պիտի ընդունին ու յարգեն հանրապետութեան նախագահը, երկու վեհափառները, պետական աւագանիին ու մեծամեծներուն հետ:
Այս բազմամարդ ժողովին` Հայաստան-սփիւռք 6-րդ համաժողովին մասին ծանրաբեռնուած էջերը չխճողելու համար` ըսեմ, որ անոր մասին բաւական մելան հոսեցաւ: Ներբողական, քննադատական եւ տեսակաւոր յօդուածներ լոյս տեսան:
Կ՛ուզէի բան մըն ալ ես գրել, սակայն երբ «Ազդակ» օրաթերթի էջերուն մէջ կարդացի «խալիս ու խուլիս» մուսատաղցի, քաղաքը ձգած, ինծի նման գիւղ ապաստանած եղբօրս` Եսայի Հաւաթեանին քաղցր քննադատութեամբ անկիրք ու քաղցր յօդուածը, ուր  ընդգծուած էին ժողովին բացթողումները եւ առաւելութիւնները, հրաժարեցայ այդ «մեծամտութենէն»:
Համաժողովի մասնակցիներուն եւ մարդատար ինքնաշարժներուն ժամադրավայրը Հանրապետութեան «Արամ Մանուեան»-ի (իմ անուանակոչմամբ) հրապարակն էր:
Ժամադրութենէն շատ առաջ փութացի հրապարակ: Որոշած եմ վերստին ու վերստին այցելել Արամ Մանուկեանի «բնակարանը»:
Բնակարան կ՛ըսեմ. ան, որ չի գիտեր ու չէ տեսած, պիտի կարծէ փարթամ շէնք մը, «տիւփլեքս կամ թրիփլեքս» (երկյարկ կամ եռայարկ) վիլլա մը, մարմարապատ, այսինքն` «պուրժուական կամ լիպերեալ» կառոյց մը:
Թող Արամ Մանուկեանին աճիւնները ինծի ներող ըլլան. այդ կառոյցը, որ ուխտավայր, կոթող ըլլալու է մայիս 28-ի շեմին, կը ներէք, ընթերցողներ, աղբանոց է: Խարխլած տան մը (խառապա մը) միայն ճակտի պատը կանգուն է, մէջը` աղբանոց. չեմ չափազանցեր, աղբանոց` «զիպիլ», իսկ մուտքի դրան, երբեմնի դրան սիւնին գամուած, կարծես ծաղր ու ծանակի համար ցուցատախտակ մը, վրան արձանագրուած` «Այս տանն է ապրել Արամ Մանուկեան»-ը: Ի՜նչ տուն, ի՜նչ բան, իսկակա՛ն աղբանոց:
Հիւսիսային պողոտայով երբ վար կու գամ, արդէն արեանս մէջ ատրենալինը բարձրացած է, ու սրտիս հուրէն կը հեւամ:
Յանկարծ դիմացս կ՛ելլէ քեսապցի երիտասարդ մը` Հայկ Ինճեճիկեանը, որ պայմաններու բերումով քանի մը ամիս առաջ լքած էր Քեսապը եւ հաստատուած` Երեւան. կ՛աշխատի որպէս մատուցող` «Աբովեան»-ի ճաշարաններէն մէկուն մէջ:
Հայկի երեւումը մեղմացուց հեւքս, որովհտեւ կ՛ուզէի նկարել Արամի տունը եւ Հայկէն լաւ «նկարիչ» չէի ակնկալեր: Հայկը «տաք հացի նման» դէմս ելաւ: Ան «փնտռուած ու չգտնուած» անձն էր:
Թաց աչքերով բազմաթիւ լուսանկարներ կ՛արձանագրեմ մխացող սիրտս ձեւով մը մխիթարելու համար:
Տեսակաւոր միտքեր ու մտածումներ կ՛ալեկոծեն միտքս, սիրտս ու հոգիս:
Ընթերցո՛ղ ջան, ստիպուած չես զանոնք վայելելու: Սակային կ՛ուզեմ փռել քանի մը հատը: Գիշեր-ցերեկ կը գրենք թուրքերու մասին, անոնց արիւնալի գործերուն, ծրագիրներուն մասին: Կը նզովենք, կ՛անիծենք, սակայն, սկսած ինձմէ, դաս չենք առներ անոնց հին ու նոր արիւնալի անցեալէն, ներկայէն, նոյնիսկ` ապագայի ճիւաղային ծրագիրներէն: Փորձենք տեսնել, թէ անոնք ի՛նչ վերաբերում ունեցան 2000-2011 թուականներուն մեղրալուսինով բարեկամութիւն ձեւացուցած Սուրիոյ հետ, բարեբախտաբար կարճ տեւեց այդ բարեկամութիւն կարծուածը:
Ամբողջ դարեր սնուցած, պարուրած եւ անոնց միջոցով հայոց դէմ ցեղասպանութիւն կիրարկած քիւրտ ժողովուրդին օրինակը աւելի քան խօսուն է. Սուրիոյ սահմանին վրայ գտնուած քրտաբնակ գիւղերուն, հեռաւոր Տըրպէսիա-Տէրիգէն, անցնելով Ճարապլոս, Թելապիատէն հասնելով Աֆրին, այս օրերուն ենթակայ են անոնց եաթաղանին:
Աֆրինի շրջանին վրայ այս օրերուն թրքական բանակին կողմէ շղթայազերծուած անխնայ ռմբակոծումն ու յարձակումը անուանած են «Ձիթենիի ճիւղ»: Գուցէ իրենք ալ անուանուին «Խաղաղութեան հրեշտակներ», սակայն` արեան գոյնով:
Այս փարատոքսային ածականներն ու անուանումները անոնց` թուրքերուն, պետական վարքագիծն է:
Նոյնքան պատմական ու խօսուն օրինակ է Թալէաթ փաշայի օրինակը: Այս տողերը պիտի չծանրացնենք զայն նկարագրելով ու թուելով անոր եղեռնագործութիւնները, բայց պիտի ակնարկենք, որ ան շանսատակ եղաւ ձեռամբ հայ վրիժառու Սողոմոն Թեհլիրեանի: Այդ գազանը իբրեւ հերոս կը ներկայացուի Թուրքիոյ պատմութեան մէջ, եւ անոր անունը կը կրեն Թուրքիոյ քաղաքներուն գլխաւոր պողոտաները: Գազանը հերոսացնելու վէճ չունին արդի «եւրոպականացած» Թուրքիոյ քաղաքական ուժերը` կուսակցութիւնները: Միանշանակ, Թալէաթ ջարդարարը հերոս է թուրքերուն, մանաւանդ քաղաքագէտ ու քաղաքականութեամբ զբաղող խաւին համար:
Երկրորդ խօսուն օրինակը Քեմալ Աթաթուրքին օրինակն է. ան արդի Թուրքիոյ հիմնադիրն է, նոյնքան արիւնարբու եւ արիւնկզակ, որքան` Թալէաթի փաղանգը, անոր անունը կապուած է հայերուն, յոյներուն եւ ապա իրենց իբրեւ գործակալ օգտագործած քիւրտերուն դէմ կիրարկուած ցեղասպանութեանց: Սակայն ան այսօր դարձած է ու կը մնայ արդի Թուրքիոյ պատմութեան մեծագոյն հերոսը:
Ասկէ 20 տարի առաջ, Թուրքիոյ ազգային մեծ ժողովի մը գումարման ընթացքին խօսք առնելով, քրտական ծագում ունեցող երեսփոխան մը հարցադրումներ կատարեց Քեմալ Աթաթուրքին մասին: Նախ հարցուց, թէ ո՛վ է անոր հայրը, երբ մենք ամէն տարի մօրը (հրեայ) շիրիմին յարգանքի տուրք կը մատուցենք: Ապա հարցադրումներ կատարեց անոր կատարած արիւնալի «սխրանքներուն» մասին: Ան բանտարկուեցաւ, Քեմալ Աթաթուրք ազգային հերոս մնաց` հակառակ յարափոփոխ քաղաքական ռեժիմներուն` Աթաթուրքի համակիր կամ հակակիր, նոյնիսկ իսլամական-օսմանական քաղաքական վարքագիծ ունեցող այժմու նախագահ Ռեճեփ Էրտողան, որ իր արմատներով դէմ կ՛ընթանայ «լայիք» կոչուած Աթաթուրքի վարքագիծին, չուզեց Աթաթուրքի «խաթրին» դպչիլ: Ան կը մնայ ազգային հերոս Թուրքիոյ թուրքերուն համար, ինչ քաղաքական գոյնի ալ ըլլան անոնք:
Իսկ մե՞նք:
Վեց դարերու խաւարի վրայ արեւաբոյր անկախութեան դրօշը պարզած Արամ Մանուկեանին եւ անոր փաղանգին վրայ այսօր նոր-համայնավարները կը յաւակնին մուր քսել, մշուշի տակ պահել այդ հերոսական գոյապայքարի նահատակները:
Գրած է բանաստեղծը.
Երկինքն էր սառել ու չկար Աստուած,
Բայց ահա՛, ահա՛, հեքիաթ թէ հրաշք,
Ծառացաւ մի մարդ,
Հրաշքից փախած ու հրա՛շք մի մարդ
Կանգնեց նա դաշտում մեր Արարատեան
դիակների մէջ եւ ագռաւների,
Եւ հաւատքն առած պողպատեայ վահան,
Եւ սէրն հայրենեաց մի շեփոր ռազմի`
Սոված, սարսափած, մարդկանցից վհատ
Դարբնեց մի բանակ,
Եւ որպէս ոխից շիկացած երկաթ`
Խփեց ոսոխի ճակատին անարգ…
………………………….
Յիշո՞ւմ ես կրկին,
Ահեղ Բէլի դէմ ծառացող Հայկին
Եւ նրա թոռան.
Թո՞ռն էր նա Հայկի, զա՞րմը Վարդանի,
Դաւի՞թն էր մանուկ,
Հայոց լեռներում յայտնուած ոգի՞…
Յիշո՞ւմ ես նրա ճակատը պայծառ,
Անունն անթառամ-
Մանուկեան Արա՛մ…
Ասկէ աւելի ի՞նչ հերոսացում. թող այդ դեղնակտուց քաղաքական պատանիները պատասխան տան: Պատասխան տան` առանց ծածկելու Կասեան-Նուրիջանեան փաղանգին ոչ նուազ քան Թալէաթի ու Քեմալի արիւնագործ անցեալը:
Թող պատասխան տան, թէ ինչո՛ւ եղան խորհրդային կարգերուն դէմ միակ-միակ հայ ազգի ապստամբութիւնները (յոգնակի կ՛ըսեմ, որովհետեւ Փետրուարեան ապստամբութենէն զատ, 1925-1930 չպատմուած, չքողազերծուած լուռ ապստամբութիւն մըն ալ ունեցած է հայ ժողովուրդը):
Թող պատասխան տան այս նոր-պոլշեւիկները, թէ ինչո՛ւ հայկական բանակի 3000 սպաները, մեր նորագոյն պատմութեան հերոսները` Նազարբեկեան, Սիլիկեան, Փիրումեան… ինչո՞ւ Սիպիր աքսորուեցան:
Թող պատասխան ունենան, թէ ինչպէ՛ս կրնան հպարտանալ լենիններով, ստալիններով եւ բերիաներով, որոնք աւելի քան 3000 հայ մտաւորականներ, գիտնականներ աքսորեցին Սիպիր: Անո՞նք են հերոսները:
Եւ բանաստեղծը կը շարուանկէ.
Քաջալանջ Հայկից թող մինչեւ Տիգրան,
Ու պերճ Տիգրանից մինչ Կարմիր Վարդան,
Ու մինչեւ Գագիկ ու մինչեւ Թորոս,
Մինչեւ Դաւիթ բէկ,
Եւ մինչեւ, մինչեւ Բաղրամեանն հերոս
Վե՛ր կենան մի հեղ,
Հողի տակ ապրող մարտիկները մեր
Վե՛ր կենան մի հեղ,
Եւ Արարատից մինչ անհաս երկինք,
Ու երկնքներից դեռ մինչեւ աստղեր,
Ու մինչեւ եթեր,
Ու մինչեւ Աստուած,
Ու համբոյր տան ձեզ,
Ու տան ձեզ պատի՛ւ,
Տան փառք ու պարծանք
Հէ՜յ սարդարապատ
Ղարաքիլիսա՛,
Հէ՜յ Բաշ-Ապարան:
(«Թուղթ առ Երեւան», Անդրանիկ Ծառուկեան)

Արդեօք պիտի հպարտանա՞նք Կարսն ու Սարիղամիշը թուրքերուն ծախող եւ «Հայաստանը պոլշեւիկեան մուրճի ու թրքական սալի միջեւ» թաղած «հերոսներով»:
Անոնց չ՛արտօնուիր հպարտանալ Բաղրամեանով, որ իսակովներուն հետ կերտեցին միջազգային պատմութիւն, որքան Մոնթկոմըրի մը կամ Փաթըն մը, Այզըհաուըր մը…
Մեր ազգի հարստութիւնն են բաղրամեաններն ու իսակովները:
Ոչ ոք անոնցմէ կրնայ հասնիլ այս հերոսներուն, խոնարհ ու մեծ հերոսներուն, որոնք ինկան մայիսեան 1918-ի մարտերու դաշտերուն վրայ:
Եւ ինչպէս Աստուած խաւարէն ստեղծեց աշխարհը, նոյնպէս ալ, այդ խոնարհ հերոսները, որոնց գլխաւորները Սիպիր աքսորուած հայոց ազգային բանակի սպաներն են, եւ որոնց գլխաւորին գլխաւորն էր Արամ Մանուկեանը, եւ որոնք մեր հայոց պատմութեան վեցդարեայ խաւարէն ստեղծեցին Հայաստանի ազատ ու անկախ հանրապետութիւնը, որպէս աստուածային լոյս:
Եւ ինչպէս որ անտառի հսկայ կաղնի ծառերուն մէջէն սողոսկած, արեւու ճառագայթներէն քանի մը շող հազիւ թէ յաջողին լոյսի փթիթ մը հասցնել կաղնեաց ստորոտին` առթելով տզրուկակենցաղ սունկերու (յաճախ` թունաւոր) աճումին, նոյնպէս արամներու քրտինքով ու արեամբ կենսագործուած հայրենիքին մութ ու խուլ անկիւններուն, գոսացած ու փտած տերեւներէն աճած սունկեր, մերօրեայ Գէորգ Աբովներ, գիշատիչ անգղներուն նման, ծծելով արամներու արեամբ ստեղծուած հայրենիքի կենսատու աւիշը, որպէս թունաւոր սունկ, իրենց հոգիի թոյնն ու աղտը կը թափեն չորս բոլոր` իրենց նսեմութեամբ փորձելով վար քաշել այդ փառապանծ ու հերոսական պատմութիւնն ու անոր կերտիչ հերոսները:
Ես ինծի հարց կու տամ. երբ կը հասնիմ Արամի փլատակ տան առջեւ ու կը տեսնեմ նոր աբովներու հոգիին աղբը, ինչպէ՞ս չպոռթկայ հոգիս, ինչպէ՞ս չտրոփէ սիրտս:
Պօղոս Սնապեան գրագէտ-գրաքննադատը գրած է երկ մը` «Ինչպէ՞ս հայհոյեմ»:
Ես ինչպէ՞ս չհայհոյեմ:
Ես ինծի հարց կու տամ. ինչպէ՞ս չըմբոստանալ այս եւ նման յուդաներուն դէմ: Յուդան ուրացաւ Յիսուս եւ զղջալով` ինքնասպան եղաւ: Այս նոր յուդաները, որոնք երեւի Էրտողանին չափ իսկ չկան, ինքնասպան ըլլալու քաջութիւնն իսկ չունի՞ն:
Ինծի համար, պէտք է ըսել` մեզի համար, Արամ Մանուկեանին ապրած տան մէջ որքան ալ տնային թէ հոգեկան աղբ թափուի, ան ուխտատեղի է, ուզեն կամ չուզեն նոր աբովները:
Երեւանի մայր ու մեծագոյն հրապարակը մեզի համար ո՛չ արիւնարբու լենինեան, ո՛չ ալ հանրապետութեան հրապարակ է, այլ միանշանակ` Արամ Մանուկեանի հրապարակ է:
(Ինչպէ՞ս չհայհոյեմ):
Քեսապ, 24 յունուար 2018
Արտատպուած՝ 
http://www.aztagdaily.com/archives/382033

Friday, February 9, 2018

Armenians in Kesab: The Ongoing Battle for Survival (Historical review) -

Armenians in Kesab: The Ongoing Battle for Survival
(Historical review)

28.03.2014 

The geographical location and history of Kesab before the 20th century

The Armenian populated area of Kesab (with its center of the rural town of Kesab) is located in the north-west of Syria, in Aleppo province, near Alexsandretta, Antioch and Latakia and 3 km far from the Mediterranean Sea. 

The presence of the Armenians in Cilicia and in coastal regions of Assyria is evidenced by the times of Tigran the Great. The Armenian, Greek and Assyrian villages suffered greatly from the massacres and violence during the Egyptian Mamluks invasions and in the first period of the Mamluk Sultanate period (13-14 century). In order to avoid persecution and massacres, the Armenians settled in the mountains of Kesab. Their presence in Kesab is certified in the XVI century, though the community is finally formed in the XVIII century. In the period of the Ottoman Empire, Kesab was a constituting part of the Vilayet of Aleppo and it became a commercial transit center connecting Asia Minor, Cilicia and northern Mesopotamia.

In the beginning of 20th century Kesab had 8 000 Armenian inhabitants. In addition to Kesab itself, 9 of 13 nearby villages were also inhabited by Armenians; Galaturan, Duzaghaj, Eski Fren, Eskyuran, Ekiz olug, Chagalcheg, Chinar, Paghchaghaz and Kyorkunen. There were 8 Armenian churches with their schools in the area. The population was engaged in agriculture, farming, silkworm breeding, apiculture and crafts. 

Kesab at the time of 1909 Massacres of Cilicia 

During the massacres of 1909, the Armenians of Kesab shared the fate of Cilician Armenians. In April thirty thousand Turkish armed detachments invaded Kesab. Despite the stubborn resistance of the population, the Turks succeeded to burn one of the Kesab’s suburbs. The Armenians settled in the mountains of Galaturan and the seacoast. After burning and plundering Kesab, the Turks moved to Galaturan, burnt and robbed the upper neighborhood houses. The Armenians moved to the Turkish village of Bedrousiye from the seacoast, then to Basit lough, after which to Latakia by the French boat “Nizher”. 

Surviving the massacres of 1909, the Armenians returned and rebuilt their houses. After the plunder Armenian and foreign charitable organizations rushed to help suffered villages in the area of Kesab. Catholicos Sahak II Khabayan of Cilicia also visited Kesab. 

Soon an orphanage was opened in Kessab, as well as a widows’ union and children’s workhouse. An attempt was made to restore the economy, in particular large-scale construction was carried out. Churches, schools and cultural centers were rebuilt in Kesab and in the nearby areas. Most of them stand till now. 

The Armenians of Kesab during the years of the Armenian Genocide

The Armenians of Kesab suffered greatly from the Armenian Genocide passing through forced deportations and exile. The order of deportation reached Kesab on the 26th of July, 1915. At the beginning the Armenians decided to disobey the order and resist, but in vain. They were exiled in two direction; either to Der Zor or to the south, Jordan. 5000 Armenians died on the way of the exile. 70 Armenian young people were mobilized into the Armenian Legion of the French Army contributing to the defeat of the Ottoman Empire. 

The Rebuilding of Kesab 

After surviving the Genocide, in 1918 most of the Armenian population of Kesab returned to their home to rebuild and develop their homeland that had been flourishing once. The main problem of the repatriated people was still the security. So a volunteer group was formed to protect civilians against Kemalist officer gangs at daytime and night. In 1920 there were 2363 Armenian inhabitants in Kesab, wheras three years later their number increased to 3500. In later decades the population in Kessab and the surrounding villages decreased as a result of migration. In 1946 Kesab became a part of Independent Syrian Arab Republic. In 1946-47, 2400 Armenians were turned to Armenia (3800 according to other sources). In 1950-60s, hundreds of families moved to USA, Canada and Lebanon. 

Along this Kesab continues to remain one of the main Armenian communities in Syria. Before the incidents of March 2014, there were 1500 Armenians living in Kesab. The Armenian Apostolic church St. Mary (built in the XIX century), the Catholic church St. Michael Archangel, Armenian Evangelical Holy Trinity church, Azgayin Usumnasirats Miacyal, Armenian Evangelical Nahatakats Miacyal, Armenian Catholic Barehouso school and National Sahakyan centre with its Sunday school were still operating. Today, from a dozen of purely Armenian villages existing in the province till 1950-60s, only three exist; Baghjaghas, Duzaghaj and Galaturan. 






Returning the property plundered during the Kesab massacres, 1909 


Armenian survivors of the massacres, who had taken refuge in the mountains for days


The boat Jiul Fery, that brought 1450 Armenians from Kesab to Basit, 1909


The boat Jiul Fery, that brought 1450 Armenians from Kesab to Basit, 1909


The Armenian refugees moving from Kesab to Basit , 1909


Women and children sheltered in a cave for 8 days to save their lives from massacres, 1909


From eight to ten years old Armenian orphans, who survived the massacres, 1909


Pupils of Kesab school


Teachers and pupils of the elementary masculine school of Kesab


First graduates of the elementary masculine school of Kesab, 1912


The building of elementary feminine school


Kesab, nowadays; photo by RAA foundation


Kesab, nowadays; photo by RAA foundation


Kesab, nowadays; photo by RAA foundation 



http://www.genocide-museum.am/eng/28.03.2014.php

Friday, October 27, 2017

Քեսապի Գթասիրտ Քոյրը` Էֆի Չեմպըրզ - ՍԻԼՎԻ ԱԲԷԼԵԱՆ

Քեսապի Գթասիրտ Քոյրը` Էֆի Չեմպըրզ


Պատրաստեց` ՍԻԼՎԻ ԱԲԷԼԵԱՆ

Անցեալ դարուն Քեսապի մէջ տեղի ունեցած պատմական իրադարձութիւններուն մասին եղած ուսումնասիրութիւնները ցոյց կու տան, որ օտար ազգի միսիոնարներու արխիւներուն մէջ կան  տակաւին բազմաթիւ փաստաթուղթեր, նամակներ եւ վաւերագրական յուշագրութիւններ, որոնք կը սպասեն ուսումնասիրութեան եւ լոյս ընծայման: Այդ միսիոնարուհիներէն մէկն է ամերիկացի քոյր Էֆի Չեմպըրզը, որ 19 տարի անմնացորդ ծառայած է Օսմանեան կայսրութեան սահմաններուն մէջ ապրած հայ ժողովուրդի զաւակներուն: Ան իր ծառայութեան վերջին 8 տարիները անցուցած է Քեսապի մէջ` մեծապէս օգտակար դառնալով այն օրերուն կղզիացած դիրք ունեցող աւանին: Քոյր Էֆի Չեմպըրզ 1904 թուականին կ՛այցելէ Քեսապ, ուր կը մնայ մինչեւ 1912` իր վերադարձը Միացեալ Նահանգներ: Ամերիկացի պատասխանատուները, զգալով որբախնամ գործին կարեւորութիւնը` 1896-ին Եդեսիա ուղարկած են միս Էֆի Չեմպըրզ ամերիկացի օրիորդը: Ան առաջին անգամ ղրկուած էր Կարնոյ կողմերը` իբրեւ միսիոնարուհի, ուր տարիներ աշխատելով` առիթ ունցած էր մօտէն ուսումնասիրելու հայ ազգը: Ան սորված էր հայերէն եւ սահուն կը խօսէր: Ան ստանձնած է նաեւ Եդեսիոյ աղջկանց որբանոցին եւ միացեալ երկսեռ վարժարաններու տեսչութունը: Միս Չեմպըրզի համար նշանակութիւն չեն ունեցած կրօնական կամ յարանուանական բաժանումները: Իր աչքին ունեցած է միմիայն հայ աղքատիկ ուսանողներու օգուտը: 1904-ին կը ստանձնէ Այնթապի աղջկանց քոլեճի տնօրէնութան պաշտօնը, իսկ 1905-ին Այնթապէն կը մեկնի Քեսապ` ստանձնելու Քեսապի միսիոնարութեան պաշտօնը: Քեսապի մէջ միս Չեմպըրզի առաջին գործը եղած է արդէն սկսած կրթական գործին զարկ տալ:
«Միս Չեմպըրզ աղջկանց կրթութեան գործը հասցուց պահանջուած բարձրութեան: Ժողովարանին կից գտնուող պարտէզը գնելով` իր անձնական ծախսով շինել տուաւ աղջկանց յատուկ եւ նպատակայարմար վարժարան մը. նոյնպէս զարկ տուաւ տղոց կրթական գործին: Քանի մը տարիներու ընթացքին բաւական թիւով մանչ եւ աղջիկ, քոլեճական կրթութիւն ստացած, վերադարձան Քեսապ` ստանձնելու կրթական գործը: Այսպէս, կարճ ժամանակի մը ընթացքին Քեսապի հայութեան կրթական մակարդակը բոլորվին յեղաշրջուած էր: Բաւական թիւով կարող ուսուցիչներ եւ բժիշկներ Քեսապի մէջ գործի վրայ էին` շնորհիւ միս Չեմպըրզի թափած անխոնջ ջանքերուն» (1): Ան իր անձնական ծախսով Քեսապի մէջ շինել տուած է նաեւ փառաւոր ընթերցարան մը` իր ճոխ գրադարանով, երգեհոնով եւ զանազան կազմածներով:
1908-ին օսմանեան սաhմանադրութեան լուրը կը հասնէր նաեւ Քեսապ եւ կը խանդավառէր տեղի բնակչութիւնը, բայց տարի մը չանցած` սկիզբ կ՛առնեն կիլիկեան ջարդերը: Անտիոքի հայերը ջարդի կ՛ենթարկուին: Ջարդերու սրտաճմլիկ լուրերը շուտով Քեսապ կը հասնին: Քեսապցիք ինքնապաշտպանութեան մասին կը մտածեն: Երեքշաբթի, 23 ապրիլին կը նկատուի Օրտուէն ելլող խուժանի մը յառաջխաղացքը դէպի Քեսապ (2): Ժողովուրդը կը բարձրանայ Գարատուրանի լեռները, զինեալ քեսապցիները կը դիմադրեն, բայց շուտով կը քաշուին լեռներ ու բարձրէն կը դիտեն թալանուող ու հրկիզուող եկեղեցիները, դպրոցներն ու տուները: Ապրիլ 24-ին «Վիկեր» եւ «Ժիւլ Ֆերի» նաւերով Լաթաքիա կը տեղափոխուին մօտաւորապէս 6500 քեսապցիներ, որոնք կը տեղաւորուին հայերու հոգետան, լատիններու վանքին եւ ամերիկեան միսիոնարներու կեդրոններուն մէջ:
Ապրիլի վերջաւորութեան քեսապցիք ֆրանսական «Միշըլէ» եւ «Ժիւլ Ֆերի» զրահանաւերով կը վերադառնան Պասիթ ծովեզերք, ուրկէ ալ կամաց-կամաց կը բարձրանան Քեսապ: Հայ եւ օտար բարեսիրական հաստատութիւններ օգնութեան կը փութան քեսապցիներուն: Այս ընթացքին Քեսապէն բացակայ կ՛ըլլայ քոյր Էֆի Չեմպըրզը, բայց վերադարձին` յուլիս 10-ին, ամերիկեան պարբերաթերթի (3) մը կը գրէ նամակ մը, որուն մէջ ան կը նկարագրէ քեսապցիներու ընդհանուր կացութիւնը ու դժուարին պայմանները: Ան տեղահանութեան եւ փախուստի պատկերները կը նկարագրէ իր նամակին մէջ, յատկապէս կիներուն կրած տառապանքը` փախուստի ճամբուն վրայ: Ան կ՛ըսէ. «Ա՜հ, եթէ միայն իմանաք, թէ ի՛նչ սարսափելի բան պատահած է, եւ թէ ինչպէ՛ս մեր սիրելի կիները տառապած են եւ մեր քաջ երիտասարդները, որոնք դիմադրած են վեց-եօթը ժամ, որպէսզի կիներն ու աղջիկները հնարաւորութիւն ունենային փախչելով եւ թաքնուելով հասնիլ ծովափ… կիները իրենց զաւակները իրենց ձեռքերուն մէջ շալկած էին կամ կռնակը, իսկ աւելի մեծերը փաթթուած էին իրենց մօր փէշերուն… այդ սարսափելի օրը երեքշաբթի էր, ապրիլ 23: Ես Քեսապէն բացակայ էի, բայց իմ աշակերտուհիներս ուրիշներու հետ փախուստի դիմած են եւ տեղափոխուած Փրեսպիթերիան դպրոցը, ուր ես գտայ զիրենք Ատանայի կոտորածներու տեսարաններէն վերադարձիս: Աշակերտուհիներս ապահով էին, անոնցմէ ոչ մէկը բացակայ էր, եւ ես ուրախ եւ երախտապարտ եմ, բայց բոլորին պէս ամէն բան կորսնցուցած էին` բացի իրենց վրայ կրած հագուստէն»:
Քոյր Չեմպըրզ իր նամակին մէջ կը խօսի Քեսապի ընդհանուր վիճակին, մարդոց կարիքներուն, զարհուրելի պայմաններուն, ինչպէս նաեւ օգնելու իր բարձր տրամադրութեան մասին: Ան նոյնիսկ կը հրաժարի իր տարեկան արձակուրդէն, որպէսզի իրենց անմխիթար վիճակին մէջ չձգէ կիները. «Այդ օրերուն բոլորս նոյնն էինք, չկար հարուստ կամ աղքատ, բոլորս միասին էինք: Կը մտածէի, որ եթէ իմ տունս եւ աղջիկներուն դպրոցը այրած չըլլային, բազմաթիւ մարդոց ապաստան կու տայինք, բայց միւս կողմէ` ուրախ եմ, որ ես ալ իրենց հետ կը տառապիմ: Այս մէկը տարբեր է իմ կատարած օգնութեան բոլոր գործերէս, չեմ նեղանար, որ այդպէս է: Այս աղէտը մեզ աւելի իրարու միացուց եւ ինծի հնարաւորութիւն տուաւ իրենց օգնելու: Անօթեւան մնացած է աւելի քան 500 ընտանիք, մեր օգնութեան ցանկին վրայ ունինք 5500 անուն, որոնք կարիք ունին հացի, հագուելիքի, գիւղատնտեսական գործիքներու, կենցաղային պարագաներու: Ամէն ինչ կորսնցուցած ենք, նոյնիսկ ասեղ, թել եւ մկրատ չունինք: Բաշխեցինք 1000 բարձ եւ ծածկոց, բայց դեռ 4000-ի պէտք ունինք… Փոքր խնդիր չէ 10 գիւղերու տուներու, հագուստի եւ կերակուրի հարցերը կարգաւորել, բայց բոլոր պարագաներուն, այս բոլորը պէտք է ըլլան նախքան ձմեռ, որպէսզի ժողովուրդը չմահանայ սովէն: Այս մարդիկը պէտք է փրկուին, խրախուսուին եւ կրկին սկսին: Ես պէտք է այս մէկը ընեմ. այնպէս որ, այս տարի կը զեղչեմ արձակուրդս, որովհետեւ իրենք մինակ չեն ձգուիր… Ներկայիս մեր քարոզչական ծառայութիւնները կը կատարենք աղջիկներու դպրոցի բակին մէջ, ընկուզենիի ծառին տակ»:
«Քանի մը բառով ներկայացնեմ անցնող շաբաթներուն իմ պատմութիւնս. 10 օր գացի Ատանա, ուր մնացի տարեկան հանդիպումին… Ապրիլ 24-ին ճամբայ ելայ դէպի Տարսոն, ուր մնացի մէկ-երկու օր` սպասելով, որ ճամբաները բացուին, որմէ ետք վերադարձայ Քեսապ: Ես  հանգիստ եմ եւ ուրախ, որ կը կատարեմ` ինչ որ կրնամ այս աղքատ մարդոց: Երբ դատական-զինուորական արարողութիւնները աւարտին, գոնէ մեղաւորները կը պատժուին, մենք յոյս ունինք, որ ժողովուրդը իր ուժը կը գտնէ»:
«Քեսապի եւ շրջակայ գիւղերուն մէջ ունինք 60 այրի եւ մօտ 100 որբ երեխաներ, որոնցմէ ոմանք երեւակայելի են ամէնէն աղքատ հանգամանքներու մէջ: Յոյսով եմ, որ քոյր Շաթըքը, քոյր Սալմոնտը եւ քոյր Ֆրերսընը կը յաջողին վերցնել այն երեխաները, զորս պէտք է առնեն, եւ մենք ստիպուած չենք ըլլար նոր որբանոց մը բանալու»:
«Քեսապի մէջ մեր ունեցածներէն ոչ մէկ բան կրցած եմ փրկել, շատ քիչ բան տարած էի Ատանա, բայց  քոյր Շատըք եւ Լաթաքիա գտնուող միւս ընկերները օգնեցին, որ ես ներկայիս ունենամ, ինչ որ ինծի ամէնէն շատ հարկաւոր է` ձմեռնային հագուստներ եւ գուլպաներ: Զիս շրջապատող այնքան կարիքաւոր մարդոց մէջ եմ, որ նոյնիսկ ժամանակ չունիմ մտածելու իմ կարիքներուս մասին: Իրականութեան մէջ, երբ ինքզինքս ուրիշներու հետ համեմատեմ, ինծի կը թուի, թէ որեւէ բանի պէտք չունիմ: Անցեալ օր գտայ հին հագուստներէն փէշ մը եւ տուի այն աղքատ կնոջ, որ երկու օր առաջ խնդրած էր ինձմէ փէշ մը,  եւ ես չունէի տալու բան, ահա հիմա զայն առնելով` ուրախացաւ»: Այս տողերով քոյր Էֆի Չեմպըրզ աւարտած է իր նամակը:
«Միս Չեմպըրզ անկեղծօրէն համակրող մըն էր Դաշնակցութեան եւ գործնականօրէն քաջալերող մը` անոր գործունէութիւնը. այս համակրանքին պատճառով, շատ մը դաշնակցական երիտասարդներ, ամէնքն ալ` բնիկ քեսապցիներ, կրցած են միս Չեմպըրզի նիւթական օգնութեամբ բարձրագոյն կրթութիւն ստանալ` զանազան քոլեճներու մէջ եւ հետեւիլ մասնագիտութեան մը, ինչպէս` տոքթ. Աւետիս Ինճեճիքեանը եւ տոքթ. Սամուէլ Մկրտիչեանը» (4):
1909-ի Քեսապի աղէտէն երեք տարի ետք, Հայ յեղափոխական դաշնակցութենէն որպէս երախտագիտութիւն, քոյր էֆի Չեմպըրզին կը նուիրուի կապոյտ ձեռագործ մը, որուն վրայ հայերէն ասեղնագործուած է «Երախտապարտ Քեսապի Հայ յեղափոխական դաշնակցութենէն», իսկ անգլերէնով` «TO E.M. CHAMBERS, IN A MEMORY OF GRATITUDE. WE WILL NEVER FORGET»:
Երախտապարտ կը մնանք օտարազգի բոլոր միսիոնարներուն, որոնք իրենց կեանքէն հատուած մը սիրով զոհած են` փրկութեան ձեռք երկարելով հայ ժողովուրդի զաւակներու օգնութեան եւ բարօր կեանքին:
Իրօք պէտք է հաստատել, որ ատենին գրուած վկայութիւններուն վրայ որքան ալ ժամանակի փոշին նստի, ատոնք մոռացութեան չեն մատնուիր, անպայման լոյս աշխարհ կու գան եւ կ՛արձանագրուին պատմութեան էջերուն:
————————-
(1).- Դիւցազնական Ուրֆան եւ իր հայորդիները», Արամ Սահակեան, Անթիլիաս, 2014, էջ 396:
(2).- Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապ» Ա. հատոր, Հալէպ 1995, էջ 91:
(3) Life and light for women by Woman’s board of missions, volume 39, no.10, 1909 p.473:
(4).- «Դիւցազնական Ուրֆան եւ իր հայորդիները», Արամ Սահակեան, Անթիլիաս, 2014, էջ 397
(5).- Vahe H. Apelian, The 1909 Sack of Kessab. What We Know. July 3, 2017
Արտատպուած՜ 

Friday, October 6, 2017

Քեսապցի Մեծ Հօրս` Չեթէ Մեսրոպ Պապուկի Անմահ Յիշատակին - ՄԵՍՐՈՊ ԳԱՌՆԻԿ ՔԵՆՏԻՐՃԵԱՆ

Քեսապցի Մեծ Հօրս` Չեթէ Մեսրոպ Պապուկի Անմահ Յիշատակին

ՄԵՍՐՈՊ ԳԱՌՆԻԿ ՔԵՆՏԻՐՃԵԱՆ
0819_Չեթէ-Մեսրոպ-ՊապուկՑնծաբեր այս օրերուն, երբ սուրիական բանակը իր վերահսկողութեան տակ առած է Քեսապը` ազատագրելով զայն, այսպէս կոչուած «ազատութեան մարտիկներ»-էն միտքիս մէջ կը տողանցեն մեծ հօրս` Չեթէ Մեսրոպին պատմած յուշերը:
Ատանայի կոտորածի օրերուն, տակաւին տասներկու տարեկան, ականատես կ’ըլլայ 1909-ին Քեսապի ու Կիլիկիոյ հայաբնակ քաղաքներու ու գիւղերու ջարդին ու անգութ կոտորածին:
Քեսապցիները իրենց պողպատեայ դիմադրութեան շնորհիւ կը փրկուին ջարդէ եւ Լաթաքիա ապաստան կը գտնեն մինչեւ ջարդերուն աւարտը: Այս բախումներուն քեսապցիները կու տան 161 զոհ:
Մեծ եղեռնի օրերուն, 1915-ի ամրան, քեսապցիք կրկին կը տարագրուին: Աղէտեալ քեսապցիները իրենց Քեսապ վերադարձին տուները թալանուած ու  հրկիզուած կը գտնեն:
Մեծ հօրս ընտանիքը, ձգելով Քեսապի լեռնոտ շրջանները, մեծ կսկիծով կը գաղթէ Արժանթին:
Տարիները կը սահին: Քեսապահայերը Ամերիկայի տարածքին կը դառնան հարուստ, տուներու տէր: Սակայն, բոլորն ալ անխտիր, հակառակ բազմատեսակ յաջողութիւններուն, անգոհունակ սիրտ մը ունէին: Օտար հողեր գնած էին, բայց` ոչ մէկուն մէջ արմատ ձգած:
Բոլորին մօտ տիրական էր իրենց ծննդավայրը վերադառնալու հաւատքն ու վճռակամութիւնը:
Իմ մեծ հօրս միտքը կ՛երթար խնձորի ծառերով բերրի իր պապենական այգիին: Կը յիշէր իր կախարդական Քեսապի հայրենի հողաշէն ու քարապատ տնակը: Կը յիշէր թոնիրի հացին համն ու բոյրը, Սուրբ Աստուածածնայ տօնին Էսկիւրանի ուխտավայրի հրապարակին վրայ զենուած ոչխարները ու պատրաստուած համով հոտով հերիսան եւ խորապէս կը յուզուէր:
Օտարութեան մէջ իր մտքին մէջ կը հնչէին Դանիէլ Վարուժանի «Կարօտի նամակ»-ի հետեւեալ տողերը.
«Եկո՜ւր, որդեա՛կ, հայրենի տունըդ շէնցուր.
Դուռն են կոտրեր, մառաններն ո՛ղջ դատարկեր.
Կը մըտնեն ներս լուսամուտէն ջարդուփշուր
Գարնան ամբողջ ծիծառներ»:
Ո՞ր քեսապցի հայ աչքը կը հանգչի Քեսապի շքեղութիւնը չտեսած, ո՞ր մէկ հայ մարմինը կը հանգչի խորթ հողին տակ:
Առաջին առիթին, երբ պարագաները կը ներեն մեծ հայրս ամբողջ ընտանիքով կը վերադառնայ Քեսապ, քանի հողին ձայնը կը կանչէր զինք:
0819_Չեթէ-Մեսրոպ-Պապուկ11936-ի տարագրութենէն վերադարձին մաս կը կազմէ Քեսապի ինքնապաշտպանութեան յեղափոխական խումբերուն: Ան իր չարքաշ նկարագրին համար Չեթէ Մեսրոպ ծածկանունին կ’արժանանայ:
1938-ին, երբ ֆրանսացիները Ալեքսանտրեթի սանճաքը կը յանձնեն Թուրքիոյ, Քեսապ կ’իյնայ թրքական տիրապետութեան տակ: Սակայն քեսապցիները կ’որոշեն չհեռանալ պապենական հողերէն: Ծայր կու տան կռիւներ` թրքական կանոնաւոր զօրքերուն դէմ: Քեսապի երիտասարդները դաշտը ձգելով` բահին տեղ սուր ու հրացան կ՛առնեն ու կը պաշտպանեն պապերէն իրենց աւանդ մնացած Քեսապի նուիրական սուրբ հողը:
Այսպէս անոնք միասնական հոգիով, հայու վայել կեցուածքով ու գիտակցութեամբ անաղարտ պահեցին իրենց ժառանգած ցեղային արժանապատուութիւնն ու պայքարելու կամքը:
1939-ին սահմանային փոփոխութեամբ, Քեսապ կը մտնէ Սուրիոյ սահմաններուն մէջ: Այս առնչութեամբ մեծ դերակատարութիւն կ’ունենայ կարտինալ Գրիգոր Պետրոս ԺԵ. Աղաճանեան պատրիարքը:
Մեծ հայրս յաճախ մեզի կ’այցելէր, Պէյրութ: Սակայն իր կեանքի վերջին տարիներուն բախտաւորութիւնը ունեցանք վայելելու անոր օրհնաբեր մնայուն ներկայութիւնը մեր տան մէջ:
Ան մեզի յաճախ կը պատմէր իր հայդուկի ֆետայական սխրանքներուն մասին եւ մեծ ապրումով ու խանդավառութեամբ կ’երգէր ազգային ու յեղափոխական երգեր: Իր նախասիրած երգն էր` «Ձայն մը հնչեց Էրզրումի հայոց լեռներէն», որ կը մարմնացնէ հայու միասնական պայքարող ազատատենչ հոգիին յաղթանակը:
Ան իր 94 տարեկանին պողպատեայ առողջութիւն կը վայելէր: Մինչեւ իր մահը 9 յարկ քալելով կը բարձրանար մեր տունը հասնելու համար` շնորհիւ իր ծննդավայր Քեսապի բնութեան, օդին, ջուրին, հողին ու արեւին:
Իսկ հայրս` Չեթէ Մեսրոպի ասլան զաւակը, այլ բաներու շարքին, մեզի ժառանգ թողուց հայրենասիրութիւնը: Ան Քեսապի ու Հայաստանի սիրահարն էր: Քեսապը խառնուած էր իր ողջ հոգեղէն էութեան մէջ:
Փոխանցելու համար սէրը հայութեան մեզի յաճախ կը տանէր ՀՄԸՄ-ի ֆութպոլի խաղերուն: Քանի անգամ, խաղերու աւարտին իր ինքնաշարժը վնասուած կը գտնէինք, Լիբանանի ֆութպոլի եօթնամեայ ախոյեան ՀՄԸՄ-ի դրօշակը ցուցադրած ըլլալու համար:
Յիշողութեանս մէջ թարմ է տակաւին, երբ 1974-ին նախկին Խորհրդային Միութեան ֆութպոլի ախոյեան «Արարատ» խումբը համաձայնուած պարտութիւն մը կրեց Լիբանանի ախոյեան «Նըժմէ»-ի դէմ, Քամիլ Շամունի անուան մարզադաշտին վրայ: Մրցումէն ետք, մեր վերադարձին, առաջին անգամն էր, որ հայրս այդքան տխուր կը տեսնէի:
0819_Չեթէ-Մեսրոպ-Պապուկ2Ամրօրէն կառչած մնալու համար Քեսապի հայկական տոհմիկ բարքերուն եւ հայ եկեղեցւոյ նուիրական սրբութիւններուն ու աւանդութիւններուն, ան մեզի կը պատմէր իր հայրենական գիւղի կեանքին ու սովորութիւններուն մասին:
Կենդանի պահելու համար Քեսապի ուրոյն բարբառը` մեծ հօրս հետ միշտ Քեսապի գաւառաբարբառով կը խօսէր: Անպակաս էին Քեսապի երգերն ու պարերը մեր տան մէջ:
Չեթէ Մեսրոպ պապուկս եւ հայրս յաճախ միեւնոյն խրատը կը կրկնէին` «Ո՛չ ոսկի, ո՛չ ալ արծաթ ունիմ ձեզի տալու, սակայն ձեզի աւանդ կը թողում իմ նախահայրերէս կտակուած, հայկական Կիլիկիոյ հայաբնակ ու հայաբարբառ Քեսապի վերջին ամրոցէն շերտ մը հող: Եթէ կ’ուզէք անաղարտ պահել Քեսապի հայկական դիմագիծը, յարգել ձեր նախահայրերուն սուրբ յիշատակը եւ չխռովել իմ յաւիտենական հանգիստը, ուստի պապենական մեր հողերը այլազգի չծախէք»:
Մենք ալ, մեր կարգին, հակառակ անոր որ բազմաթիւ առիթներ ներկայացան մեզի նախանձելի գինով ծախելու մեր մեծ հօրմէն ժառանգած մեր պապենական հողը, սակայն անդրդուելի մնացինք մեր ընտանիքին կողմէ տրուած պապենական այդ հողը չծախելու որոշումին մէջ: Պատիւն ունինք ըլլալու ոչ միայն պատմական հարուստ անցեալի մը ժառանգորդները, այլ նաեւ այդ ժառանգը պահելու, մշակելու, խնամելու եւ ճոխացնելու պարտաւորութիւնն ու առաքելութիւնն ունինք որպէս մեր ճիտին պարտքը:
Սիրելի՛ հարազատ քեսապահայեր,
Յուսալքումը եւ վհատութիւնը անհաշտ են հայ քրիստոնեայի աննկուն նկարագիրին հետ:
Քեսապի ազատագրման հրճուալի առիթով եւ Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակի նախասեմին մեր վառ հաւատքն է, որ պէտք է գոյատեւէ. նոյնիսկ եթէ մեզ Սուրբ Գրիգորի նման Խոր Վիրապ նետեն, Հրանդ Տինքի պէս գնդակահարեն եւ քեսապահայութեան նման տեղահան ընեն, հայը Քրիստոսի նման յարութիւն պիտի առնէ, եւ ողջ հայութիւնը պիտի վերատիրանայ իր պապենական հողերուն:
Արտատպուած՝