Monday, January 30, 2017

Էբիլենց

Vahe H. Apelian      January 30, 2017    Ohio, U.S.A.



Էբիլենց

«Էբիլենց»ը բժիշկ Ալպէրթ Սողոմոն Աբէլեանին գրչանունն է։ Զանց առնելով իր շրջանի գրական հանդէսներուն մէջ իր գրութիւնները եւ ըրած թարգմանութիւնները՝ իր Հայատառ չորս բժշկական-առողջապահական գիրքերը, չորս հայատառ եւ մէկ Անգլիատառ վէպերը, ինչպէս նաեւ յետ մահու հրատարակուած տեղեկագրութիւնը  ցոյց կուտան որ գրական բեղուն գործունէութիւն մը ունեցած է բայց ընհանրապէս մնացած է անծանօթ։ Այս պիտի ըլլայ ընթերցողի իմ տպաւորութիւններս Ալպէրթ Աբէլեանին կեանքին, ասպարէզին եւ գրականութեան։ Կը սկսիմ իր կազմաւորման միջավայրովը՝ Քեսապ։

Քեսապ 19րդ Դարու երկրորդ Կէսին

Տասընիններորդ դարու երկրորդ կէսին Քեսապը յեղաշրջման մէջ էր շնորհիւ Հայ Աւերարանչական շարժշամ։ Հայաստանեայց Աւետարանական Եկեղեցին հիմնուած է 1, Յուլիս 1846-ին Կ. Պոլիս եւ մուտք գործած է Քեսապ քանի մը  տարիներ ետք եւ հոն ալ հիմնած է Դպրոցը մը որ տակաւին կը շարունակէ իր առաքելութիւնը որպէս սփիւռքահայ  ամենէն հին դպրոցներէն մին։  
Դպրոցին՝ Քեսապի Հայ Աւետարանական Նահատակաց Միացեալ Վարժարանին 150 ամեակին (1852-2002) պատրաստուած գրքոյկին մէջ, անոր երկարամեայ տնօրէնուհին՝ Անի Աբէլեանը կը գրէ՝ «Քեսապի Հայ Աւետ. Վարժարանը հիմնուած է 1848ին, ինչպէս կը յիշէ Վեր. Տիգրան Խըրլոբեան՝ իր «Ոսկեմատեան» Ա. Հատորին մէջ։ Իսկ Վեր. Կարապետ Թիլքեան՝ «իննիսունհինգամեակ Քեսապի Հայ Աւետարանական Եկեղեցւոյ,1853-1948» գիրքին մէջ կը գրէ թէ՝ դպրոցը հիմնուած է 1852-ին։ Տրուած ըլլալով որ 1848 -1852 տարիներու մէջեւ երկարող ժամանակին համար յստակ պատմական արձանագրութիւներ չունինք դպրոցին մասին։ Միայն 1852-ին է որ հոն կը գտնենք 20 աշակերտներ։ Իսկ յաջորդ տարին՝1853-ին, երբ եկեղեցին պետական ճանաչում կը ստանայ, աշակերտութեան թիւը կը կրնկապատկուի, ու կ՚ըլլայ 45»։
Դպրոցին հիմնադրութիւնէն երէք տարիներ ետք, 1855-ին դպրոցը արդէն կը գործեր տղոց եւ աղջկանց բաժանմունքներով որուն շրջանաւարնտերը կ՚ընդունուէին Այնթապի Թուրքիոյ Կեդրոնական Գոլէճ եւ ինչպէս նաեւ Մարաշի Ամերիկեան Աղջկանց Բարձրագոյն Վարժարանը։ Դպրոցական այս կապերը հաստատուած էին շնորհիւ Ամերիկացի միսիոնարներու գործունէութեանը Քեսապի մէջ։ Միս Էֆֆի Զամպըրզը եղաւ վերջին Ամերիկացի միսիոնարուհին որ գործեց 20-րդ դարու առաջին տասնամեակին եւ Առողջապահական պատճառներով Ամերիկա վերադարձաւ 1912-ին։ Քեսապցիներուն հետ կրեց Քեսապի ամենէն տակնապալից պատահարներէն մին՝ 1909-ի սպանդը եւ ձգեց ետին բարի  յիշատակներ որոնք կ՚երկարին մինչեւ այս օրերը։
Այս կրթական յեղաշրջումը մեծապէս նպաստեց Քեսապցիներուն որոնք ալ իրենց կարգին ցոյց տուին ուսումնառութեան բնածին տաղանդ մը ինչպէ կը վկայէ Միս Էֆֆի Չէմպըրզը, Ամերիկայի Միսիոնարական Կեդրոնական վարչութեան ուղղուած իր նամակներէն մէկուն մէջ։ Բաղանք մը տղաք եւ աղջիկներ մեծապէս օգտուեցան կրթական այս յեղաշրջումէն եւ շարունակեցին իրենց ուսումնառութիւնը Այնթապի Թուրքիոյ Կեդրոնական Գոլէճ, Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանը ինչպէս Տոքթ. Սողոմոն Աբէլեանը, Էբիլենցին հայրը. իսկ  Պետրոս Աբէլեանը, Տոքթ. Սողոմոնին եղբայրը՝ շնորհիւ միսիոնարուհի Միս Չամպըրցին  1907-ին կրթանպաստ ստանալով եկաւ Ամերիկա եւ ներկայի Iowa Northern University ճանցուած համալսարէնէն ներս ուսանեցաւ Աստուածաբանութիւն եւ դարձաւ ձեռնադրեալ պատուելի։ Քեսապի նոյն այդ մտնոլորտին մէջ խմորուեցաւ Ալպէրթ Աբէլեանը որ հետաքային հրապարակ պիտի գար իր գրչանունովը որպէս «Էբիլենց»։

Ալպէրթ Աբէլեան՝ մարդը եւ Ասպարէզը

Ալպէրթ Աբէլեան ծնած է Քեսապ 1893-ին եւ իր կեանքը անցուցած է հոն գէթ մինչեւ 1909-ը, տրուած ըլալլով որ ինքն ալ կրեց Քեսապի Ատանայի Ջարդին ահաւիրքը։ Քեսապը որպէս շրջանին կեդրոնական գիւղը եւ ինչպէս նաեւ Քէորքիւնայ գիւղը, ուր Աբէլեան տոհմին ընտանիքները ունեցած են նաեւ առանձնատուներ իրենց հողային կալուածներուն մօտ ըլլալու համար, եղած են իր պատանեկութեան եւ երիտասարդութեան միջավայրերը։ Իր The Antiochianս գիրքին նիւթը այս երկու գիւղերուն մէջ է որ կը զարգանայ։  Հետեւաբար կրնանք եզրակացնել որ իր նախնական եւ երկրորդական ուսումը ստացած է Քեսապ, շատ հաւնաբար անոր Հայ Աւերտարանական վարժարանին ներս շրջանաւարտ ըլլլալով անոր տղոց բաժանմունքէն։ Ամենայն հաւանութեամբ այդ տարիներուն է որ Հայերէնին տիրապետած  պէտք է որ եղած ըլլայ։
Իր կեանքին մնացեալ հանգրուաններուն կարելի կ՚ըլլայ հետեւիլ հիմնուելով «Մատեան Մանկանց» եւ ապա իր վերջին գիրքին՝ The Antiochians-ին նախաբանիններուն մէջ տուած տեղեկութիւններով։
«Պսակաւոր Գիտութեանց»
 Քեսապի մէջ իր ուսումնառութիւնը լրացնելէ ետք իր ուսումը շարունակած է Այնթապի Թուրքիոյ Կեդրոնական Գոլէճ որմէ շրջանաւարտ եղած պէտք է ըլլայ Պսակաւոր Գիտութեան վկայականով որպէս նախապայման ընդունուելու Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանին Բժշկական Դպրոցէն ներս ուրկէ շրջանաւար եղած է 1917-ին։ Պսակաւոր Գիտութեան վկայականը նախապայման է մինչեւ ներկայիս բժշկութիւն ուսանելու համար համալսարանէն ներս։ Նմանապէս Այնթապի Գոլէճէն շրջանաւարտութեան իր աւարտաճառը որ հետաքային լոյս տեսաւ առանձնապէս Դոկտ. Երուանդ Քասունիին խմբագրութեամբ, կը վկայէ որ Պսակաւոր Գիտութեան վկայականը Այնթապի Գոլէճէն ստացած ըլլալու է որուն շրջանաւարտութեան պայմաններէն ալ պէտք եղած ըլլայ ուսանողին համար պատրաստել աւարտաճառ մը։ ինքը` Քեսապը եւ Քեսապցին ըրած է իր աւարտաճառին նիւթը որուն մասին պիտի անդրադառնամ առանձնապէս։
«Վարդապետ Բժշկութեան»
Ահաւասիկ այսպէս կը ներկայացնէ բժշկութեան ուսանողութեան շրջանաւարտութեան ստացած իր վկայականը, 1917-ին։ «Վարդապետ Բժշկութեան» անուանումը շատոնց դադրաց է գործածութիւնէ։ Շրջանաւարտւթիւնէն ետք իր ասպարէզը եղած է բժշկութիւնը։
«Զին. Բժիշկ Օսմանեան Բանակին»
Հայր եւ որդի՝ Սողոմոն եւ Ալպէրթ Աբէլեանները կանչուած եղած են ծառայել Օսմանեան Բանակին Առաջին Համաշխարհային պատերազմին եւ այդ ծառայութեան կարելի է վերագրել Մեծ Եղեռնէն ճողոպրտած ըլլալու իրենց իրողութիւնը երբ Քեսապցիներուն գէթ երկու երրորդը զոհ գացած է ցեղասպանութեան ։
«Նախքին Գաւառային Բժիշկ՝ Տիւրոս, Թէլ-Էլ-Քէլախ եւ Ճիսր-Էս-Շուղուր Գաւառներուն ի Սուրիա»
Իմ ունեցած տուեալներուս վրայ հիմնաւորելուելով ինծի համար անկարելի եղաւ ճշդել թէ իր բժշկական ծառայութիւնը այս գաւառներէն ներս եղած է Օսմանեան Պետութեան զինուորական ծառայութեանը ընթացքին կամ այդ տեղերը գործած է որպէս անձնական նախաձեռնութիւն տրուած ըլլալով որ շրջանաւարտութիւնէն ետք շարունակած Միջին Արեւելք մնալ  մինչեւ իր մուտքը Ամերիկա՝ 13 Փետրուար 1921-ին։ Թէեւ կ՚ակնարկէ Սուրիոյ բայց այդ ակնարկը կը վերաբերի  որպէս Օսմանեան Պետութեան մէջ Արաբական հողամաս եւ ոչ թէ պետութիւն, կրկին պատմական հասկնալի պատքառներով։
«Նախքին Բժ. Պոսթընի Րաքսպորիի Շրջանակին – Նախքին Օգնական Բժ. Պոսթոնի Տիսփէնսըրիի, Այցելու Բժիշկ։ Պոսթըն Տիսփէնսըրիի Մանկանց Բաժնին»
«Մատեան Մանկանց» գիրքը հրատարակած եղած է 1925-ին։ Հետեւաբար կարելի է եզրակացնել որ արդէն Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներէն, Մասաչուսէցի մէջ հաստատուած եղած է եւ սկսած է իր ասպարէզին։ Նոյն այդ նահանգէն ներս պիտի գործէր իր ամբողջ կեանքի տեւողութեան ընթացքին։ Եղած է սիրուած բժիշկ մը ինչպէս կը վկայեն իր բժշկական խնամքը ստացողներ։
«Անդամ Մասաչուսեցի Բժշկական Միւթեան. – Անդամ Ամերիկեան Բժշկական Միւթեան. – Եւայլն։»
Այս արձանագորթւիններէն ալ դատելով կրկին կրնանք եզրակացնել որ ան արդէն մաս կազմած է բժշկութեան հետ առընչող կազմակերպութիւններու եւ իր եղբայրներուն հետ մնայուն կեցութիւն հաստատած է Նոր Աշխարհին մէջ։ Ունեցած է երիք եղբայրներ եւ երէք քոյրեր։ եղբայրներէն միան Յակոբը մնաց Քեսապ իսկ մնացեալները նմանապէս հաստատուած են Ամերիկայի տարբեր նահանգներէն ներս անգամ մըն ալ չվերադարնալու Քեսապ։ Եղբայրներէն Ճորճը եղած բժիշկ եւ հաստատուած եղած է Նիւ եորք, իսկ միւս եղբայրը Րոպէրթը եղած է Դեղագործ եւ հաստատուած եղած է Ֆիլատէլֆեա։ իսկ իր քոյրերը իրենց ընտնիքնեըր կազմած են։ Քոյրը Մարին ամուսնացած է Քեսապ բժիշկ Աւետիս Ինճեճիկեանի հետ եւ հոն մահացած։ Միւս քոյրը՝ Արուսեակ ամունացած է Մուսա Տաղ Հեդում Ֆիլեանի հետ եւ ներգաղթած ընտանիքին  հետ Հայաստան եւ հոն ալ մահացած է։ Երրորդ քոյրը՝ Ռոզան մահացած է երիտասարդ տարիքին։
Ամերիկայի մէջ բժիշկը ամուսնացած է Զապէլ Առաքելեանի հետ։ Ունեցած է երէք աղջիկ զաւակներ եւ հինգ թոռներ։


Ալպէրթ Աբէլեան Որպէս Գրող

1960ին իրThe Antiochians գիրքին ներածականին մէջ կը յիշէ թէ հակառակ իր բազմասբաղ վիճակին որպէս բժիշկ, միշտ ժամանակ տրամադրած է գրականութեան եւ գրած է Հայերէնով, Անգլերէնով եւ Թրքերէնով։ Կը յիշէ «Հայրենիք» Շաբաթաթերթը  եւ «Նոր Աշխարհ» անունով գրական հանդէս մը ուր հրատարակած է գրութիւններ, ըրած է թարգմանութիւններ։ Հեղինակած եւ հրատարակած է հետեւեալ գիրքերը ՝

Հէքիմարան» -                                            Հրատարակած է 1924-ին, 350 էջ։
«Մատեան Մանկաց»                                    Հրատարակած է 1925-ին, 254 էջ։
«Հայ Մայրերու Մենտորը»                               (տեղեկութիւնները կը պակսին)
«Հնգամեայ Զրոյցներ, 1923-1928»՝              Հրատարակած է 1928-ին, 410 էջ։
«Անահիտ կամ Հայ Ֆլէփփըրը»    Վէպ,           Հրատարակած է 1929-ին, 166 էջ։
«Զմրուխտ Մատանին»                 Վէպ,           Հրատարակած է 1929-ին, 138 էջ ։
«վաղուան Արշալոյսը»                Վէպ,           Հրատարակած է 1930-ին, 116 էջ։
“Աշ-Գար»                                 Վէպ,          Հրատարակած է 1930-ին, 116 էջ։
“The Antiochians”                  Վէպ,           Հրատարակած է 1960-ին, 320 էջ։
«Քեսապ եւ Իր Գիւղերը»   Տեղեկագրութիւն,     Հրատարակուած 2002-ին։

Հայատառ իր վիպերուն կցած «Հեղինակին Գործերը» ցուցակին մէջ կը յիշէ հետեւալ թարգմանական գործերը որ հրատարակած է որպէս թերթոն «Հայրենիք»ի - «Կարմիր Մայրապետը», «Թելմա», «Վենտէթթա» իսկ հետեւալները կը յիշէ որպէս իր տակաւին անտիպ գործերը՝ «Ամերիկահայ Մտաւորականը» (վէպ), «Անմեղ Սէրերու Յուշերէս» (վէպ), «Քեսապ եւ իր Գիւղերը», «Զինուորական Յուշերէս», «Հիւանդին Խոհանոցը»։ Իր անտիպ գործերը կարծես մնացած են այդպէս՝ անտիպ, բացի Քեսապի եւ անոր գիւղերուն մասին իր տեղեկագրութիւնը որուն պիտի անդրադարնամ առանձնապէս։
Այսպէս կարելի է իր երկլեզու գրականութիւնը ճիւղաւորել որպէս բժշկա-առողջապաճական գրականութիւն, վիպագրութիւն եւ տեղակագրութիւն։
Շատ հաւանաբար հայերէն լեցուի իր տիրապետութիւնը ուշադրութեան առարկայ դարձած չըլլայ իր ատենին, բայց ներկայիս հայերէն լեցուի իր տիրապետութիւնը շատ ուշագրաւ է ընթերցողի մը համար։ Ամենայն հաւանութեամբ Հայերէն լեզուի իր ուսումնառութիւնը ընդհանրապէս վերջ գտած ըլլալու է Քեսապի դպրոցէն իր շրջանաւարութեամբ։ Կրնայ ըլլալ որ Այնթապի Թուրքիոյ Կեդրոնական Գոլէճին մէջ հայերէնով որոշ ուսումնառութիւն ունեցած ըլլայ քանի որ շրջանաւարտութեան համար իր պատրաստած աւարտաճառը հայերէնով է։ Թէ ինչ տարողութեամբ եղած է այդ կը մնայ անորոշ տրուած ըլլալով որ գոլէճին մէջ իր ուսումնառութիւնը բժշկութիւն ուսանելու պատրաստուաթեան համար եղած ըլլալու է։ Ամենայն պարագայի տակ հայերէն լեզուի իր տիրապետութիւնը ոչ թէ միայն շատ ու շատ ուշագրաւ է այլ նաեւ հարուստ է եւ ճկուն զորս լաւապէս օգտագործած է իր գրական գեղարուեստը ճոխացնելու եւ իր գրական երեւակայութեանը թռիչք տալու համար ։


Էբիլենցին Բժշկա- Առօղջապահական Գրականութիւնը